Γιώργος Α. Δούδος
g_doudos@yahoo.com
Στις αρχές Οκτωβρίου του 2026, εκπρόσωποι των Πομάκων της Θράκης προχώρησαν σε μια καταγγελία με διεθνές αντίκτυπο, κατά τη διάρκεια των εργασιών της Διάσκεψης για την Ανθρώπινη Διάσταση του ΟΑΣΕ (Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη) στη Βαρσοβία. Η καταγγελία των Πομάκων, με ένταση και οξύτητα, στράφηκε κατά της υποχρεωτικής διδασκαλίας της τουρκικής γλώσσας στα μειονοτικά σχολεία των οικισμών της ορεινής ζώνης και κατά των πιέσεων για τον εκτουρκισμό τους, που ενθαρρύνονται από κύκλους προσκείμενους σε άτυπες οδηγίες του Γενικού Προξενείου της Τουρκίας στην Κομοτηνή.
Η καταγγελία έγινε από τον Μπενιαμίν Κόντε, εκπρόσωπο του Πολιτιστικού Συλλόγου Πομάκων Νομού Ξάνθης.
Είχε προβληθεί ως κεντρικό αίτημα, από τη μια μεριά, η κατάργηση της υποχρεωτικής διδασκαλίας των τουρκικών στα μειονοτικά σχολεία, που λειτουργούν σε παμακικά χωριά του ορεινού όγκου της Ξάνθης, και από γτην άλλη, η παροχή του δικαιώματος στα παιδιά των Πομάκων να εκπαιδεύονται στην ελληνική και στη μητρική τους, πομακική γλώσσα.
Συγχρόνως, κατατέθηκαν καταγγελίες για πιέσεις σε βάρος Πομάκων, με χρήση εκφοβισμών, κοινωνικού αποκλεισμού και επιβολής από κέντρα που εξυπηρετούν τουρκικά συμφέροντα στη Δυτική Θράκη, προκειμένου να εμφανίζεται μια ενιαία τουρκική εθνική ταυτότητα στη μουσουλμανική μειονότητα, κάτι που συνιστά εξάλειψη και αφομοίωση της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας των Πομάκων.
Προβλήθηκε ως σύνθημα, το «Είμαστε Έλληνες Πομάκοι, δεν είμαστε Τούρκοι!».
Η καταγγελία τω Πομάκων, περιείχε και μια αξίωση-αίτημα προς την ελληνική πολιτεία, για να ληφθούν μέτρα για τη διάσωση και ανάδειξη της πομακικής γλώσσας.
Με αφορμή τα παραπάνω συμβάντα διατυπώνω τις σκέψεις μου για τους Πομάκους της ελληνικής Θράκης.
Η Θράκη, όπως δείχνουν τα πράγματα, είναι το κομμάτι της ελληνικής επικράτειας, όπου η διαφθορά και ο εκχυδαϊσμός των κατοίκων αποτελεί καθεστώς εδώ και χρόνια. Στη Θράκη διαγκωνίζονται δύο πολιτικές, που καθοδηγούνται και εμπνέονται από αδιαφανείς κύκλους, πρώτιστα τουρκικούς, αλλά και ελληνικούς επίσης. Τα μυστικά κονδύλια και από τις δύο πλευρές διανέμονται με υπόγειες διαδρομές του χρήματος, για να εξαγορασθούν συνειδήσεις Ελλήνων πολιτών, κυρίως της Μουσουλμανικής Μειονότητας, και να γίνουν είτε όργανα επέκτασης της επιρροής ενός ‘τουρκισμού’, που αμφισβητείται ακόμα και στην Τουρκία από ευσυνείδητους κυρίως δημοκρατικούς πολίτες με κριτική σκέψη, είτε δουλικοί υπήκοοι υποτιθέμενων ελληνικών συμφερόντων, θολής νομιμότητας.
Ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Δυτικής Θράκης, που εξαιρέθηκε από την βίαιη μετακίνηση προς την Τουρκία των Μουσουλμάνων της Ελλάδος μετά το 1923, αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από θρησκευόμενους Μουσουλμάνους. Η θρησκευτική τους αυτοσυνειδησία ήταν σύμφυτη με την ταυτότητα του Οθωμανού υπηκόου. Το κατηγόρημα του Οθωμανού Μουσουλμάνου ήταν αρκετό και δεν υπήρχε ανάγκη επιπλέον εθνοτικού προσδιορισμού. Στη Σύμβαση Ανταλλαγής Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών του 1923, που αποτέλεσε παράρτημα της Συνθήκης της Λοζάνης, όσον αφορά την εξαίρεση κατοίκων από την ανταλλαγή, γίνεται λόγος για Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης και Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, προσδιορίζοντας σε άλλο σημείο τους Έλληνες, ως Χριστιανούς Ορθοδόξους. Και οι δύο προσδιορισμοί δεν αναφέρονταν σε εθνικές μειονοτικές κοινότητες, αλλά σε θρησκευτικές κοινότητες, των Μουσουλμάνων και των Ρωμιών, Ελλήνων Ορθοδόξων Χριστιανών, χωρίς περαιτέρω εθνοτικό προσδιορισμό.
Οι Πομάκοι, είναι σλαβόφωνοι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης, που κυρίως κατοικούν στον ορεινό όγκο της Ροδόπης, τόσο στην περιφερειακή ενότητα Ξάνθης, όσο και στις περιφερειακές ενότητες Ροδόπης και Έβρου.
Όπως είναι γνωστό, τα σύνορα των κρατών, χαράσσονται σε άψυχους χάρτες και αγνοούνται οι άνθρωποι, γηγενείς Πομάκοι υπάρχουν και στην Βουλγαρία, όπου εκτείνεται η οροσειρά της Ροδόπης, ενώ υπάρχουν Πομάκοι και στην Τουρκία, αρκετοί από τους οποίους ζούσαν στην Ελλάδα, εκτός Θράκης, και αναγκάστηκαν να μετακινηθούν από τους γενέθλιους τόπους τους μετά το 1923, ενώ προστέθηκαν Πομάκοι πρόσφυγες από την Ελλάδα, κατά τη διάρκεια της περιόδου των κατάπτυστων διοικητικών μέτρων κατά των Μουσουλμάνων της Θράκης, (δεκαετία του ’60 μέχρι και τη δεκαετία του ’90), και από τη Βουλγαρία, κατά τη διάρκεια διωγμών σε βάρος των Μουσουλμάνων της χώρας, κυρίως επί Τοντόρ Ζίβκοφ.
Η Βουλγαρία δεν αναγνωρίζει τους Πομάκους, ως ιδιαίτερη εθνοτική ομάδα πληθυσμού, με μειονοτικά δικαιώματα, αλλά τους καταγράφει σαν Βούλγαρους Μουσουλμάνους.
Ο πληθυσμός των Πομάκων της Βουλγαρίας κυμαίνεται μεταξύ 150.000 έως 250.000 ψυχές. Προφανώς, αυτός ο δείκτης δεν μπορεί να είναι ακριβής, από τη στιγμή, που η Βουλγαρία αρνείται να δεχθεί την πομακική ιδιαιτερότητα. Στην Ελλάδα, ο πληθυσμός των Πομάκων ανέρχεται περίπου σε 50.000. Η Ελλάδα αναγνωρίζει τους Πομάκους ως μέρος της θρησκευτικής Μουσουλμανικής Μειονότητας της Θράκης. Πλην όμως, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ως πρωθυπουργός της Ελλάδος, κατά την επίσκεψή του στη Θράκη τον Μάιο του 1991, αναγνωρίζοντας ρεαλιστικά μια υπαρκτή πραγματικότητα, είχε πει, ότι η Μουσουλμανική Μειονότητα περιλαμβάνει τρεις διακριτές μεταξύ τους πληθυσμιακές ομάδες, από πλευράς εθνοφυλετικής καταγωγής: τους τουρκογενείς, (έτσι αποκαλούνται κατά κανόνα επίσημα από την ελληνική πολιτεία οι Τούρκοι Έλληνες πολίτες της Θράκης), τους Πομάκους και τους Ρομά. Αυτή η «διακήρυξη» θεωρήθηκε ως μεταβολή της μέχρι τότε επίσημης θέσης της ελληνικής πολιτικής, όσον αφορά την μειονότητα της Θράκης.
Οι Πομάκοι που ζουν στην Τουρκία, κυρίως στην Ανατολική Θράκη και λιγότερο στην Ανατολία, κυμαίνονται μεταξύ 300.000 έως 600.000. Όπως και στην περίπτωση της Βουλγαρίας, έτσι και στην περίπτωση της Τουρκίας, ο δείκτης εμφανίζει τεράστια απόκλιση, μεταξύ των δύο αριθμητικών μεγεθών. Η Τουρκία, ως κράτος, δεν αναγνωρίζει τους Πομάκους, ως ιδιαίτερη εθνοπολιτισμική κοινότητα, οπότε οι μετρήσεις του πομακικού πληθυσμού στη χώρα, είναι ανασφαλείς και ασαφείς.
Οι Πομάκοι παραδοσιακά, συγκροτούν κοινότητα αγροτών και κτηνοτρόφων, που επί αρκετά χρόνια απέφευγαν τις επιγαμίες, ακόμα και με Μουσουλμάνους Τούρκους των πεδινών.
Οι Πομάκοι, άνδρες και γυναίκες, έχουν λευκή επιδερμίδα, είναι κατά κανόνα λιγνοί, με φωτεινά χαρακτηριστικά. Η γλώσσα τους, τα πομάκικα, ανήκει στην ομάδα των νοτιοσλαβικών γλωσσών και είναι συγγενής με τα μακεδονικά, όπως και με τα βουλγαρικά. Είναι μια γλώσσα που εξυπηρετεί κατά κύριο λόγο τις ανάγκες μιας αγροτοκτηνοτροφικής κοινότητας και τουλάχιστον στην Ελλάδα, εμφανίζονται διαφορετικές διάλεκτοι στην ορεινή Ξάνθη και στα ορεινά της Ροδόπης και του Έβρου. Οι μορφωμένοι Πομάκοι, δεν είχαν επιδείξει ενδιαφέρον για την μορφοποίηση της γλώσσας τους, με την απόκτηση γραφής, γραμματικής και συντακτικού. Λογοτεχνία δεν υπάρχει, ενώ απεναντίας υπάρχει ενδιαφέρον λαογραφικός πλούτος με δημοτικά τραγούδια, παραμύθια και παροιμίες.
Μέχρι σήμερα, κανένας σοβαρός και αντικειμενικός ανθρωπολόγος ή εθνολόγος δεν ασχολήθηκε με τους Πομάκους. Οι Τούρκοι, στα πλαίσια του τουρκικού εθνικισμού που προέκυψε ταυτόχρονα με την κεμαλική τουρκική Δημοκρατία διεκδικεί τους Πομάκους ως Τούρκους, χωρίς να συνηγορούν προς τούτο ούτε γλωσσολογικά, ούτε ανθρωπομορφικά στοιχεία. Οι Βούλγαροι διεκδικούν τους Πομάκους ως Βούλγαρους Μουσουλμάνους, επικαλούμενοι τη συγγένεια μεταξύ της πομακικής με την βουλγαρική γλώσσα, που θεωρούν την πρώτη διάλεκτο της δεύτερης. Τέλος, κατά καιρούς στην Ελλάδα, διάφοροι κύκλοι, έχουν σκαρφιστεί, κατά τη γνώμη μου, διάφορα μυθεύματα, για να κατασκευάσουν μια ελληνική φυλετική καταγωγή των Πομάκων. Άλλοτε θεωρούνται σαν απόγονοι ελληνικού φύλου των αρχαίων Θρακών. Άλλες φορές προβάλλονται ως απόγονοι των Αγριάνων, που ήταν αρχαίο παιονικό φύλο της Θράκης και κατοικούσε στην επάνω κοιλάδα του Στρυμόνα, μεταξύ Αίμου και Ροδόπης. Ενώ τέλος, άρχισαν μερικοί εθνικιστικοί κύκλοι στην Ελλάδα, να ψελλίζουν για μια καταγωγή των Πομάκων από στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Κατά τη γνώμη μου, οι Πομάκοι είναι γηγενής ορεσίβιος πληθυσμός της Θράκης, καρπός της επιμειξίας αρχαίων θρακικών φύλων με σλαβικούς πληθυσμούς, που κατέκλυσαν την Βαλκανική, από τα τέλη του 6ου ως τις αρχές του 7ου αιώνα (επί βασιλείας Ηρακλείου της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας), φθάνοντας ως τις εσχατιές της Πελοποννήσου. Πριν από την ανταλλαγή πληθυσμών υπήρχαν γηγενείς Πομάκοι στα Μογλενά ή Καρατζόβα της Μακεδονίας (σημερινή περιοχή Αλμωπίας της περιφερειακής ενότητας Πέλλας). Τα ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά των Πομάκων είναι όμοια περισσότερο με των Σλάβων των Βαλκανίων (Μακεδόνες, Σέρβοι, Κροάτες, Βόσνιοι).
Υπάρχουν πολλές βάσιμες εικασίες, που περιμένουν τον σοβαρό μελετητή για να επιβεβαιωθούν, ότι οι Πομάκοι είχαν ασπασθεί τον Βογομιλισμό και τον Παυλικιανισμό, που ήταν διαδεδομένοι στην Μακεδονία, στη Θράκη, στη Βουλγαρία των μέσων χρόνων, όπως και στις περιοχές της σημερινής Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Υπάρχουν στον ορεινό όγκο της ελληνικής Ροδόπης, ορισμένα ταφικά μνημεία που δείχνουν τις σχέσεις Πομάκων με τους Βογόμιλους. Οι Πομάκοι Βογόμιλοι δέχονταν βίαιες πιέσεις από τους Βούλγαρους Ορθοδόξους να εγκαταλείψουν την «αίρεση», να ασπασθούν την Ορθοδοξία και εν τέλει να αφομοιωθούν από τους Βούλγαρους. Τα ίδια είχαν συμβεί στην Βοσνία και Ερζεγοβίνη, όπου οι Βογόμιλοι ήταν υπό διωγμό, τόσο από τους Ορθόδοξους Σέρβους, όσο και από τους Καθολικούς Κροάτες, όσο αρνούνταν να ασπασθούν τον ορθόδοξο Χριστιανισμό (Ορθοδοξία ή Καθολικισμός).
Όπως συνέβη και με άλλους πληθυσμούς της Βαλκανικής, με την οριστική εδραίωση της οθωμανικής εξουσίας μετά τον 15ο αιώνα, έχουμε ένα φαινόμενο, μεταξύ 16ου και 17ου αιώνων, εκούσιων μεταστροφών στο Ισλάμ. Έτσι, αυτή την περίοδο οι Πομάκοι γίνονται Μουσουλμάνοι και είναι πλέον μέλη του μιλλέτ των Πιστών, όπως συνέβη με τους Βογόμιλους της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Οι Πομάκοι στο Ισλάμ βρήκαν μια θρησκεία που δίνει έμφαση στη δικαιοσύνη και στην ισότητα των ανθρώπων, κάτι που ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά του Βογομιλισμού. Πρέπει όμως να σημειωθεί, ότι ευάριθμοι Πομάκοι της Ροδόπης και από τις δύο πλευρές της σημερινής μεθορίου, είχαν προσλάβει ένα ετερόδοξο Ισλάμ. Έγιναν Αλεβίτες-Μπεκτασήδες, που σήμερα έχουν μειωθεί σημαντικά, υπό την πίεση της πλειοψηφικής κοινότητας των Σουννιτών και λόγω επιγαμιών Πομάκων με Τούρκους των πεδινών της Θράκης. Αναμφίβολα μετά την εδραίωση της οθωμανικής εξουσίας στην περιοχή της Θράκης, στις ορεινές περιοχές που κατοικούν Πομάκοι, έφθασαν και εγκαταστάθηκαν και άτομα που ανήκαν σε διάφορα τουρκικά φύλα. Οι περιορισμένες επιγαμίες μεταξύ επήλυδων και Πομάκων, δεν αλλοίωσαν τον πομακικό πληθυσμό, ούτε μεταβλήθηκε η αποκλειστική χρήση της πομακικής γλώσσας στα ορεινά της Ροδόπης.
Την δεκαετία του ’50, με κυβέρνηση στην Ελλάδα του στρατάρχη Παπάγου υπάρχει ένα ιντερμέτζο μεγάλων ερώτων μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας. Ο ψυχρός πόλεμος και η ένταξη Ελλάδος και Τουρκίας στο ΝΑΤΟ, υπήρξαν η αιτία της σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Τότε, η κυβέρνηση του ‘Ελληνικού Συναγερμού’ επιβάλλει, με ποικίλα μέσα εξαναγκασμού ένα πρόγραμμα πλήρους εκτουρκισμού των Μουσουλμάνων της Θράκης, κατά τα κεμαλικά πρότυπα, συμπεριλαμβανομένων των Πομάκων. Την απόφαση της κυβέρνησης των Αθηνών καλείται να εφαρμόσει ο Γεώργιος Φεσσόπουλος, τελευταίος Γενικός Διοικητής Θράκης. Επιβάλλεται η διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας στα μειονοτικά σχολεία, με χρήση του λατινικού αλφαβήτου και καταργείται η διδασκαλία της οθωμανικής. Οι μειονοτικοί Μουσουλμάνοι ονομάζονται χωρίς να ερωτηθούν αν συμφωνούν προς τούτο, Τούρκοι. Τα σχολεία και τα μειονοτικά ιδρύματα αποκαλούνται τουρκικά και όχι μουσουλμανικά ή έστω μειονοτικά. Τότε ιδρύεται με πανηγυρικό τρόπο το μειονοτικό Λύκειο της Κομοτηνής, που ονομάζεται ‘Τζελάλ Μπαγιάρ’, προς τιμήν του τότε Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας. Στα εγκαίνιά του, το 1952, είναι παρόν το βασιλικό ζεύγος της Ελλάδος, ο Παύλος και η Φρειδερίκη! Η ελληνική κυβέρνηση πίστευε, ότι οι Πομάκοι της Βουλγαρίας είναι κομμουνιστές και θα μπορούσαν να επηρεάσουν τους Πομάκους της Ελλάδος υπέρ του «μιάσματος». Πίστευαν οι εν Αθήναις, ότι με την τουρκοποίηση της Μειονότητας, θα κόβονταν οι γέφυρες επικοινωνίας μεταξύ των Μουσουλμάνων της Βουλγαρίας, που ήταν χώρα του ‘σιδηρού παραπετάσματος’ και των εδώ ομοθρήσκων τους.
Η Ελλάδα την δεκαετία του ’60 με υπουργό Εξωτερικών τον Ευάγγελο Αβέρωφ, άρχισε να εφαρμόζει τα κατάπτυστα διοικητικά μέτρα κατά των Μουσουλμάνων της Θράκης, επιδιώκοντας να τους εξωθήσει να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Τα μέτρα έπλητταν αδιακρίτως όλους τους Μειονοτικούς και όχι μόνο τους Τούρκους ή τουρκογενείς, όπως επιμένει να τους αποκαλεί δίκην στρουθοκαμήλου το επίσημο κράτος. Μάλιστα τα χωριά των Πομάκων και στους τρεις νομούς της Θράκης, βρίσκονταν στην επιτηρουμένη ζώνη, περίκλειστα σε ένα γκέτο, υπό την ασφυκτική εποπτεία του στρατού και των κρατικών αρχών ασφαλείας. Οι επιτηρούμενες ή απαγορευμένες ζώνες στις παραμεθόριες περιοχές της Ελλάδος καθιερώθηκαν το 1936 από το καθεστώς Μεταξά. Τη δεκαετία του ’70 επί χούντας, καταργήθηκαν παντού (Μακεδονία και Ήπειρος) εκτός Θράκης, όπου καταργήθηκαν μόλις το Νοέμβριο του 1995. Το χαρακτηριστικό ήταν οι ‘μπάρες’, που οριοθετούσαν τις επιτηρούμενες ζώνες από τις υπόλοιπες περιοχές της επικράτειας.
Οι Μουσουλμάνοι νέοι, επί δεκαετίες, υπηρετούσαν τη θητεία τους στο στρατό, πέραν του Νέστου και κυρίως σε μονάδες του νομού Κοζάνης ή σε συνοριακά φυλάκια της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Πτυχιούχοι γιατροί, ακόμα και κάτοχοι τίτλου ιατρικής ειδικότητας, εφόσον ήταν Μουσουλμάνοι, στο στρατό υπηρετούσαν ως νοσοκόμοι ή τραυματιοφορείς, αλλά ποτέ, ούτε καν ως οπλίτες ιατροί!
Όσο εφαρμόζονταν τα διοικητικά μέτρα κατά της Μουσουλμανικής Μειονότητας εγκατέλειψαν την Ελλάδα αρκετοί Πομάκοι, όπως ειπώθηκε πιο πάνω, όπως και Τούρκοι, και εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Προύσα ή στο προάστιο της Κωνσταντινούπολης Άβτζιλαρ. Επίσης αρκετοί Πομάκοι, όπως βέβαια και Τούρκοι, υπήρξαν θύματα εφαρμογής του περίφημου άρθρου 19 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας (που ήδη έχει καταργηθεί, ενώ έχει αντικατασταθεί και ο ΚΕΙ) και έχασαν την ελληνική τους υπηκοότητα, ακόμα και αν είχαν μεταναστεύσει για οικονομικούς λόγους στη Γερμανία, όπως και τόσοι άλλοι Έλληνες.
Ο Έλληνας επιχειρηματίας και πολιτικός Πρόδρομος Εμφιετζόγλου, πριν ενσκήψει η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, είχε ένα φιλόδοξο σχέδιο, που είχε αναπτύξει σε σλαβόφωνα χωριά της Μακεδονίας και σε πομάκικα χωριά, κυρίως της ορεινής Ξάνθης. Στα μεν πρώτα, έναντι ποικίλων παροχών, δεσμεύονταν οι κάτοικοι να μην μιλούν την μητρική τους γλώσσα, τα μακεδονικά, αλλά μόνον τα ελληνικά, ενώ στα πομακοχώρια ενθαρρύνονταν οι κάτοικοι να μη μιλούν τουρκικά, αλλά μόνον πομακικά! Μάλιστα με οικονομικές συνδρομές από το κράτος αλλά και επιχειρηματικών φορέων, ακόμα και το Δ΄ Σώμα Στρατού, που εδρεύει στην Ξάνθη, συμμετείχε σε μια εξωγενή προσπάθεια, να αποκτήσουν τα πομακικά γραφή και κανόνες συντακτικού και γραμματικής, ενώ με χρηματοδότηση του Στρατού εκδόθηκαν ελληνοπομακικό και πομακοελληνικό λεξικό!
Οι παροχές του Εμφιετζόγλου έχουν παύσει, ενώ από όλην εκείνη την προσπάθεια έχει μείνει η εφημερίδα ‘Ζαγάλισα’, που εκδίδεται στα ελληνικά και στα πομακικά από ομάδα Πομάκων, που διαφοροποιούνται δραστικά από το σύνολο της Μειονότητας, δηλώνοντας, είτε εθνοτική πομακική ταυτότητα, είτε ελληνική.
Το σύνολο σχεδόν της Μουσουλμανικής Μειονότητας, από την επιβολή της τουρκοποίησης εκ μέρους της κυβέρνησης Παπάγου, έχει πλέον την τουρκική γλώσσα ως μητρική, με εξαίρεση τους ελάχιστους πλέον αναλφάβητους Πομάκους, που ζουν απομονωμένοι στα βουνά της Ροδόπης και ασχολούνται κατά κύρια βιοποριστική ασχολία με την κτηνοτροφία. Υπάρχουν Πομάκοι που είναι δίγλωσσοι, αν και με τον χρόνο μειώνεται ο αριθμός τους, υπέρ της τουρκικής γλωσσομάθειας, καθόσον τουλάχιστον οι νέοι και οι νέες αγνοούν την πομακική γλώσσα.
Στη Γερμανία κυρίως, όπως και στην Τουρκία, στα πλαίσια πολιτιστικού ακτιβισμού, υπάρχουν κινήσεις Πομάκων, όχι προερχόμενοι αποκλειστικά από την Ελλάδα, που επιδιώκουν να καταστήσουν γραπτή την προφορική πομακική γλώσσα, με δικές τους πρωτοβουλίες. Είναι όμως χαρακτηριστικό, ότι στο EBLUL ( European Bureau for Lesser-Used Languages), που ως ένα σημείο δρα παράλληλα με την Ευρωπαϊκή Μη Κυβερνητική Οργάνωση European Language Equality Network (ELEN), λόγω αδιαφορίας της πλειοψηφίας των ίδιων των Πομάκων ή ίσως και σκοτεινών επιρροών τουρκικών κύκλων, τα πομάκικα δεν συγκαταλέγονται μεταξύ των γλωσσών που ανήκουν στην κατηγορία των λιγότερο ομιλούμενων γλωσσών στην Ευρώπη. Υπάρχει όμως μια αναγνώριση, ως πομάκικου εντύπου της ‘Ζαγάλισα’, από το Contact Bulletin του EBLUL.
Κατά το παρελθόν οι Πομάκοι, που μορφώνονταν χρησιμοποιούσαν ως γλωσσικό όργανο επικοινωνίας και γραπτής έκφρασης την οθωμανική γλώσσα, ενώ όταν δημιουργείται ανεξάρτητη Βουλγαρία, στην βουλγαρική Βουλή υπήρχαν Μουσουλμάνοι βουλευτές, πολλοί από τους οποίους ήταν Πομάκοι, που χρησιμοποιούσαν την βουλγαρική γλώσσα.
Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να μορφοποιηθεί η πομακική γλώσσα, αποκτώντας γραφή, συντακτικό και γραμματική. Αυτό μπορεί να ξεκινήσει κατά τη γνώμη μου από την Ελλάδα, όπου οι Πομάκοι είναι σεβαστοί ως Πομάκοι, ενώ αντιθέτως η Βουλγαρία τους αποκαλεί Μουσουλμάνους Βούλγαρους, ενώ η Τουρκία τους θεωρεί απλά Τούρκους. Οι Έλληνες Πομάκοι, αναμφίβολα μπορεί να συνεργαστούν με Πομάκους ακτιβιστές, με παρόμοιες ανησυχίες, που ζουν κυρίως στη Γερμανία. Αλλά η τροπή μιας προφορικής γλώσσας σε γραπτή είναι μια πολύμοχθη προσπάθεια. Χρειάζεται η συνεργασία γλωσσολόγων και σλαβολόγων φιλολόγων, εν προκειμένω. Όσο αφορά για το αλφάβητο που θα πρέπει να υιοθετηθεί, τούτο κατά τη γνώμη μου, είτε θα είναι κυριλλικό, όπως λ.χ. το μακεδονικό, είτε λατινικό, όπως το βοσνιακό, το κροατικό, το σλοβένικο, ώστε να αποδίδονται φθόγγοι που συναντώνται στις νοτιοσλαβικές γλώσσες, στην οικογένεια των οποίων ανήκουν τα πομακικά. Αφού περατωθεί η μορφοποίηση της γλώσσας των Πομάκων, τότε έρχεται ο ρόλος της ελληνικής πολιτείας να την εισαγάγει στα σχολεία δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης, που φοιτούν μαθήτριες και μαθητές Πομάκοι. Σ’ αυτήν την προσπάθεια μεγάλη μπορεί να είναι η συμβολή της «Ζαγάλισα», όπως και άλλων εντύπων ή ψηφιακών πλατφορμών, που εν καιρώ μπορεί να τεθούν στην διάθεση όσων ενδιαφέρονται για την Πομακική γλώσσα και για τον Πομακικό Πολιτισμό.
ΤΕΛΙΚΑ, ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΗΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑΣ;
Όπως ανέφερα ήδη, οι Μουσουλμάνοι της Θράκης, ανεξαρτήτως φυλετικής καταγωγής, ήταν κατά πλειοψηφία θρησκευόμενοι Σουννίτες Μουσουλμάνοι και η θρησκευτική τους ιδιοπροσωπία τους, ήταν ταυτόσημη με την ιδιότητα του Οθωμανού υπηκόου. Άλλωστε οι Μουσουλμάνοι της Θράκης, που εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923, εύστοχα αναφέρονται «ως οι τελευταίοι Οθωμανοί» (βλ. «Οι τελευταίοι Οθωμανοί. Η μουσουλμανική μειονότητα της Δυτικής Θράκης, 1940-1949. Συγγραφείς: Kevin Featherstone, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Αργύρης Μαμαρέλης, Γιώργος Νιάρχος. Ελληνική έκδοση ‘Αλεξάνδρεια’, Αθήνα 2013).
Το γεγονός, ότι από το 1923, που η Δυτική Θράκη ενσωματώθηκε στην ελληνική επικράτεια, το ελληνικό κράτος έδειξε κατά κανόνα ικανοποιητικό σεβασμό στην θρησκευτική ελευθερία των Μουσουλμάνων υπηκόων του. Αυτό το γεγονός είχε εμπνεύσει σε πολλούς Θρακιώτες Μουσουλμάνους μια πίστη προς την ελληνική πατρίδα. Θεωρώ σκόπιμο να σημειώσω, ότι η θρησκευτική ελευθερία των Μουσουλμάνων στην Ελλάδα είχε κατοχυρωθεί ήδη, από το 1881 και μετά, με επανειλημμένα νομοθετήματα που εμπλούτισαν την ελληνική έννομη τάξη. Μάλιστα η Ελλάδα, είναι η μόνη χώρα της Δύσης, που παρά την συντριπτική χριστιανική πλειοψηφία του πληθυσμού της, η μουσουλμανική δικαιοταξία, που πηγάζει από Shari’a, ως προς ορισμένα κεφάλαιά της, (προσωπική κατάσταση, οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο), αποτελεί τμήμα της ελληνικού συστήματος δικαίου. Σήμερα λειτουργούν τρία μουσουλμανικά ιεροδικεία στην Κομοτηνή, στην Ξάνθη και στο Διδυμότειχο και οι νόμιμοι Μουφτήδες ασκούν δικαιοδοσία και ως ιεροδίκες (qadi), μεταξύ των Μουσουλμάνων Ελλήνων πολιτών. Μέχρι το 2018 οι παραπάνω βιοτικές σχέσεις των Μουσουλμάνων της Θράκης επιλύονταν υποχρεωτικά από το μουσουλμανικό ιερό δίκαιο και υπάγονταν στη δικαιοδοσία του Μουφτή ως ιεροδίκη. Με το νόμο 4511/2018 και μετά, η εφαρμογή του μουσουλμανικού νόμου ισχύει μόνον κατόπιν επιλογής των Μουσουλμάνων Ελλήνων πολιτών.
Έχει αναφερθεί πιο πάνω, ότι υπάρχουν Πομάκοι στην Θράκη, που έχουν υιοθετήσει το ετερόδοξο Ισλάμ των Αλεβί-Μπεκτασί. Ως κέντρο, με μακρά ιστορία, της Αλεβίτικης παράδοσης στον ελληνικό χώρο είναι ο Τεκκές του Σεγίτ Αλή Σουλτάν ή Κιζίλ Ντελή στο ορεινό χωριό της Ρούσας του Δήμου Σουφλίου. Ο Τεκκές αυτός ιδρύθηκε πριν από 1400 χρόνια. Πριν από την μεταφορά του παγκόσμιου κέντρου των Μπεκτασήδων στην Αλβανία, θεσμικά το 1930-1931, από το χωριό Χατζημπεκτάς Βελή της Ανατολίας στην Τουρκία, από τον Τεκκέ Σεγίντ Αλή Σουλτάν της Ρούσας, όλοι οι Μπεκτασήδες Μπαμπάδες, που θα διακονούσαν ως πνευματικοί καθοδηγοί τεκκέδες σε όλη τη Ρούμελη (έτσι αποκαλούνταν όλες οι οθωμανικές επαρχίες στην Ευρώπη), λάμβαναν το hilâfet (χιλαφέτ ή ιλαφέτ), όπως ονομάζεται η ανάθεση πνευματικής διαδοχής ή αντιπροσώπευσης, και πιο απλά η ηγεσία μιας κοινότητας ή τεκκέ στα σούφικα τάγματα ή αδελφότητες γενικά.
Στους Μπεκτασήδες ειδικά, το έγγραφο που πιστοποιεί την απονομή αυτής της πνευματικής διαδοχής και την αναγνώριση ενός Δερβίση ως Μπαμπά, ονομάζεται Babalık icazetnamesi ή Hilafetname, και όπως λέχθηκε εκδίδονταν από τον Τεκκέ της Ρούσας.
Η ύπαρξη των λίγων πλέον Αλεβιτών-Μπεκτασήδων, κατά κύριο λόγο Πομάκων στην Δυτική Θράκη, ενώ ήταν μια πραγματικότητα, παρέμενε στο παρασκήνιο. Από τη μια μεριά αυτό οφείλονταν όπως ειπώθηκε στους πλειοψηφούντες Σουννίτες και από την άλλη, στο ότι γενικά το τουρκικό Προξενείο της Κομοτηνής, όπως γενικά και σε όλη την Τουρκία, οι Αλεβίτες απωθούνται στο παρασκήνιο. Μάλιστα στην Τουρκία, είτε στην περίοδο των οθωμανικών χρόνων, είτε στα χρόνια της Δημοκρατίας, οι Αλεβίτες δέχθηκαν επανειλημμένα βίαιες επιθέσεις από φανατικούς Σουννίτες, παλιότερα με την φανερή ενθάρρυνση του οθωμανικού κράτους, ενώ στα νεότερα χρόνια με την σιωπηλή ανοχή των διωγμών εκ μέρους του κράτους.
Έτσι στα πλαίσια της ανάδειξης της πομακικής ιδιοπροσωπίας, προσωπικά θεωρώ, απόλυτα θετική την νομοθετική πρωτοβουλία της ελληνικής πολιτείας, διότι αναγνωρίστηκε επίσημα η θρησκευτική κοινότητα των Μπεκτασήδων-Αλεβιτών Μουσουλμάνων της Θράκης την 1η Αυγούστου 2025, με το νόμο 5224/2025 (ΦΕΚ Α΄ 142).
Με το άρθρο 49 του παραπάνω νόμου, αναγνωρίστηκε η κοινότητα των Αλεβιτών-Μπεκτασήδων, ως αυτοτελές θρησκευτικό νομικό πρόσωπο, με έδρα στη Ρούσα του Έβρου. Θεσμοθετήθηκε η δυνατότητα αυτοτελούς διαχείρισης των θρησκευτικών της ιδρυμάτων και των χώρων λατρείας της κοινότητας αυτής. Προβλέφθηκαν ειδικές ρυθμίσεις για τη θρησκευτική εκπαίδευση των παιδιών της και τέλος διασφαλίστηκε, ότι τα μέλη της εξακολουθούν να απολαμβάνουν τα δικαιώματα που απορρέουν από τη Συνθήκη της Λοζάνης, ως μέλη της Μουσουλμανικής Μειονότητας της Θράκης.
Πριν από την παραπάνω θεσμική αναγνώριση της Κοινότητας των Αλεβιτών-Μπεκτασήδων της Θράκης, είχε προηγηθεί ένα άλλο σημαντικό συμβάν το 2022. Στο Μεγάλο Δέρειο του Έβρου ζουν Αλεβίτες και για πρώτη φορά το 2022 είχε ιδρυθεί, νόμιμα και με πλήρη δημοσιότητα «ευκτήριος οίκος» (Cem Evi) των Αλεβιτών στην Ελλάδα. Μέχρι το 2022 οι Αλεβίτες συνάζονταν κατά κάποιο τρόπο μυστικά, διότι δέχονταν εκ μέρους των Σουννιτών Μουσουλμάνων, κυρίως λεκτικές επιθέσεις με την διάδοση ψεύτικων συκοφαντιών σε βάρος τους.
©Γιώργος Δούδος
Θέρος 2016-Φθινόπωρο 2026
