Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών εξέδωσε το 2025 έναν τόμο στην αγγλική γλώσσα, με τίτλο: “From Smyrna to İsmir: Aspects of Transition from the 19th Century to 1922. History, Culture and Memory” (“Από τη Σμύρνη στην İzmir: Όψεις της Μετάβασης από τον 19ο αιώνα έως το 1922. Ιστορία, Πολιτισμός και Μνήμη”).
Οι εκδότες του συλλογικού τόμου κυρία Αιμιλία Θεμοπούλου, Καθηγήτρια Οθωμανικής Ιστορίας του ΕΚΠΑ και ο κ. Hervé Georgelin, Επίκουρος Καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας του ΕΚΠΑ, στην εξαιρετική εισαγωγή, που συνυπογράφουν, αναφέρουν σε ένα σημείο τα εξής: «Ο παρών τόμος αποτελεί τον συλλογικό μας φόρο τιμής στην 100ή επέτειο της απώλειας ή της ανακατάληψης της Σμύρνης/Izmir, ανάλογα με την οπτική γωνία που επιλέγει κανείς, μετά από περισσότερα από δύο χρόνια (Μάιος 1919 – Σεπτέμβριος 1922), κατά τα οποία το λιμάνι της Μεσογείου διοικούνταν από την Ελλάδα. Ο τόμος βασίζεται σε μια επιλογή γραπτών εισηγήσεων, που παρουσιάστηκαν από ομιλητές στο Διεθνές Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2023, στο Κεντρικό Κτίριο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τριάντα έξι συμμετέχοντες, – είκοσι από τους οποίους είχαν έρθει από το εξωτερικό –, συμμετείχαν στην πρωτοβουλία με τίτλο· ‘Η Σμύρνη ως Σύμβολο: Από τον 19ο αιώνα έως τον Σεπτέμβριο του 1922’».
Τα ιστορικά συμβάντα προσδιορίζονται ανάλογα με την σκοπιά που τα αντικρίζει και επιχειρεί να τα ερμηνεύσει ο ερευνητής ή ο αναλυτής τους. Έτσι, η Καταστροφή της Σμύρνης το 1922, κατά την ελληνική ματιά, ή η ανάκτηση της İzmir από τις πιστές στον Mustafa Kemal τουρκικές δυνάμεις, κατά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, κατά την τουρκική ματιά.
Η απώλεια της Σμύρνης, από τη μια μεριά αποτελεί έναν κόμπο βαθιάς θλίψης στη συλλογική ψυχή των Νεοελλήνων, και κυρίως εκείνων που γεύτηκαν το κατάπικρο ποτήρι της προσφυγιάς και εγκατέλειψαν τις εστίες τους στην Μικρά Ασία, στην κεντρική Ανατολία, στον Πόντο, στην Ανατολική Θράκη. Από την άλλη μεριά, η καταστροφή της «άπιστης» Σμύρνης (Gâvur İzmir) και η κατάληψή της από τις δυνάμεις του Gazi Mustafa Kemal, του κατοπινού Atatürk, υπήρξε το κορυφαίο συμβάν του Πολέμου της Ανεξαρτησίας (τουρκικά “İstiklâl Harbi ή Kurtuluş Savaşı”), κατά την ανάγνωση των γεγονότων της εποχής από τους Τούρκους, που επέφερε την ακύρωση των όρων της Συνθήκης των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920), και ακύρωσε τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ αποτέλεσε την μήτρα της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Στον παραπάνω συλλογικό τόμο του ΕΚΠΑ με τις επί μέρους δημοσιεύσεις, θίγεται ένα πολύ ευρύ φάσμα ζητημάτων που αφορούν την Σμύρνη και την περιοχή της, κατά την περίοδο του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου, και κατά την περίοδο που η πόλη-λιμάνι τελούσε υπό καθεστώς εντολής της Κοινωνίας των Εθνών και διοίκηση που είχε ανατεθεί στην Ελλάδα.
Όλα τα δημοσιεύματα είναι ενδιαφέροντα και διαφωτίζουν πτυχές, που εν πολλοίς αρκετοί αγνοούσαμε. Λ.χ. ο σημαντικός Τούρκος πανεπιστημιακός και ερευνητής Elçin Macar, με το δημοσίευμά του: “The End of the Greek Protestants of Smyrna” (“Το Τέλος των Ελλήνων Προτεσταντών στη Σμύρνη”), αναφέρεται σε ένα θέμα, που μάλλον η πλειοψηφία των Ελλήνων, ακόμη και ιστορικών, είτε αγνοεί, είτε αδιαφορεί να ενσκήψει στην έρευνά του, αφού υπερβαίνει την «κονσέρβα», ότι στοιχείο της ελληνικότητας είναι αποκλειστικά η χριστιανική ορθόδοξη πίστη!
Ένα άλλο δημοσίευμα, της Τούρκισσας Arzu Öztürkmen, πανεπιστημιακής στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, με τίτλο: “Zeybek as a National Dance during a Transitional Period: The Impact of Izmir, Stockholm and Istanbul on Selim Sırrı Tarcan’s Choreography” (“Το ζεϊμπέκικο ως εθνικός χορός κατά τη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου: Ο αντίκτυπος της Σμύρνης, της Στοκχόλμης και της Κωνσταντινούπολης στη χορογραφία του Selim Sırrı Tarcan”), προσέλκυσε το ενδιαφέρον μου, ενόψει της επικαιρότητας που απέκτησε το «ζεϊμπέκικο» και της ελληνοτουρκικής διχογνωμίας, αν πρόκειται για τουρκικό ή ελληνικό χορό!
Το ενδιαφέρον μου επικεντρώθηκε στο δημοσίευμα του Hervé Georgelin, με τίτλο “Smyrna at War (1918-1922)” (“Η Σμύρνη σε πόλεμο (1918-1922)”), διότι απλούστατα, η εμπόλεμη περίοδος των ετών 1918 έως 1922 καθόρισε τις εξελίξεις στην κοσμοπολίτικη Σμύρνη και προσδιόρισε το μέλλον της πρωτεύουσας της ανατολικής όχθης του Αιγαίου.
Η ιστορία ως επιστήμη, είναι αρκετά ευάλωτη και συχνά βιάζεται για να καταπέσει στο επίπεδο της προπαγάνδας.
Στον κύκλο της Ιστορίας ως επιστήμης, περιλαμβάνεται όχι μόνον η καταγραφή συμβάντων του παρελθόντος, αλλά και η μελέτη προς διακρίβωση των αιτίων που προκάλεσαν την εμφάνισή τους, όπως και η παράθεση ορισμένων γενικών κανόνων, που παρατηρούνται στην ιστορική εξέλιξη.
Η Ιστορία, ως γνωστικό πεδίο, με αυτόνομους κανόνες και μεθόδους έρευνας, όπως αντιλαμβανόμαστε σήμερα ό,τι εννοείται ως επιστήμη, έχει διαμορφωθεί σταδιακά, μόλις από τον δέκατο ένατο αιώνα και μετά. Δεν θα ήταν υπερβολή αν ειπωθεί, ότι η Ιστορία, μέχρι τη διαμόρφωσή της ως επιστήμης, έχει υποστεί ποικίλες εξελίξεις, ενώ αυτή η διαδικασία συνεχίζεται. Η Ιστορία, κατά την εξελικτική πορεία της, πέραν της θεμιτής επίδρασης που υφίσταται από φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα, ιδίως στον τομέα της ερμηνείας του παρελθόντος, συχνά υφίσταται μετάλλαξη πτωτική και καθίσταται κακοποιημένη μορφή επιστήμης.
Τα γεγονότα που αναφέρονται στα συμβάντα της Σμύρνης κυρίως κατά το 1922, συνεχίζουν να παρατίθενται από ιστοριογράφους, με τρόπο, που συχνά εξυπηρετεί τους εθνικούς μύθους ή και τις φαντασιώσεις, που επικρατούν, είτε στην ανατολική, είτε στην δυτική πλευρά του Αιγαίου.
Το μελέτημα του Hervé Georgelin τολμώ να πω, ότι αποτελεί «ιστορία», που επιχειρεί να αγγίξει την αντικειμενικότητα και πάντως δεν επιδιώκει να συντηρήσει μυθεύματα.
Ο Hervé Georgelin, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί «πολύτιμο» απόκτημα του διδακτικού και επιστημονικού προσωπικού του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών από το 2016. Δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολείται με την Σμύρνη, σε δίσεκτους καιρούς πολέμων, που κατέληξαν στην καταστροφή της πόλης και στο ορφάνεμά της από τα τέκνα της, που επί αιώνες την κατοικούσαν και την είχαν καταστήσει κάτι το μοναδικό στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Θεωρώ, πως είναι αναγκαίο να αναφέρω τα ακόλουθα: Το 2019 εκδίδεται το έργο του Georgerlin στη γαλλική γλώσσα, από τις εκδόσεις ‘Ηρόδοτος’, με τίτλο “Smyrne dans la guerre Novembre 1914 Septembre 1922”. Το 2023 ακολουθεί η έκδοση της παραπάνω μονογραφίας σε ελληνική μετάφραση, πάλι από τις εκδόσεις ‘Ηρόδοτος’, με τίτλο “Η Σμύρνη σε κλοιό πολέμου 1914-1922”.
Πρωτύτερα, τo 2005, είχε εκδοθεί στη Γαλλία η μονογραφία του Hervé Georgelin με τίτλο, “La fin de Smyrne: du cosmopolitisme aux nationalisms”. Οι εκδόσεις ‘Κέδρος’ εκδίδουν την ελληνική μετάφραση της παραπάνω μονογραφίας σε πρώτη έκδοση το 2007 και σε δεύτερη έκδοση 2017 με τίτλο “Σμύρνη. Από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς”. Τούτο το έργο του Georgelin έχει κυκλοφορήσει και στην Τουρκία με τίτλο “Smyrna’ nın Sonuö Kosmopolıtızmden Millitçliğe”, το 2008.
Κατόπιν αυτών των δεδομένων, το μελέτημα που φιλοξενείται στον τόμο του ΕΚΠΑ, νομίζω ότι ικανοποιεί τον απαιτητικό αναγνώστη, γιατί ανιχνεύει το κατά δύναμη τα γεγονότα χωρίς παραμορφωτικές παρωπίδες, κάτι που φαίνεται και από την ικανοποιητική σε εύρος παράθεση σχετικής βιβλιογραφίας.
Ο Georgelin, στην αρχή του δημοσιεύματός του, σε λίγες σειρές, κάνει σύντομη αναφορά στις συνθήκης που επικρατούσαν στην Σμύρνη, από τον Νοέμβριο του 1914, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία εντάχθηκε κατά την πρώτη μεγάλη παγκόσμια σύγκρουση, στο πλευρό της Τριπλής Συμμαχίας της Κεντρικής Ευρώπης μέχρι τις 30 Οκτωβρίου του 1918, όταν αναγκάστηκε να υπογράψει την ανακωχή στο λιμάνι του Μούδρου στη Λήμνο.
Εκείνη η περίοδος ήταν σχετικά ήρεμη, με ελάχιστες διαταραχές. Ο συγγραφέας, θεωρεί ότι μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά παράδοξο λόγο, οι συνθήκες, άρχισαν να γίνονται ταραγμένες στην περιοχή της Ιωνίας. Επισημαίνει, ότι υπήρχε μια απειλή από τις κάθε άλλο ευοίωνες συνθήκες, μετά την ανακωχή του 1918 για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, που επιχειρούσε να «σηκωθεί στα πόδια της» και όλη αυτή η κατάσταση αποτυπωνόταν στο κλίμα που επικρατούσε στη Σμύρνη. Ώσπου, τον Μάιο του 1919 και μετά, η κατάσταση άλλαξε δραστικά, σε βάρος των Οθωμανών, μετά την απόβαση ελληνικών στρατευμάτων στην Σμύρνη. Η απόβαση του ελληνικού στρατού παρότι ήταν αποτέλεσμα της εντολής της Κοινωνίας των Εθνών να τεθεί η Σμύρνη και η περιοχή της υπό την διοίκηση της Ελλάδος, εντούτοις ο Ελευθέριος Βενιζέλος, είχε θεωρήσει την εντολή ως όχημα υλοποίησης για την επέκταση της ελληνικής επικράτειας στην δυτική Μικρά Ασία.
Ο Hervé Georgelin επισημαίνει εύστοχα, κατά τη γνώμη μου, ότι η Ελλάδα εκείνης της εποχής, δεν διέθετε την απαιτούμενη στρατιωτική ικανότητα, ούτε επαρκή διπλωματική επιρροή, για την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, μια σύλληψη του Κωλέττη, που επί δεκαετίες ενέπνεε πολιτικές πρωτοβουλίες του ελληνικού κράτους. Τέλος, εκ του αποτελέσματος, ορθά επισημαίνεται, ότι η διοίκησης της μητρόπολης της Ιωνίας, φαινομενικά προσέφερε εντυπώσεις ομαλής ζωής, ενώ μάλλον ήταν μια ψευδαίσθηση το όλο κλίμα, παρά τις προσπάθειες του Ύπατου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη.
Το δημοσίευμα του Georgelin ιστορεί περιστατικά που συνδέονται με την Σμύρνη κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και τη σύγκρουση της συμμαχίας των δυνάμεων της Κεντρικής Ευρώπης, με ηγέτιδα την Γερμανία, στην οποία συμμετείχε η Οθωμανική Τουρκία, υπό την διακυβέρνηση της ‘Επιτροπής Ένωσης και Προόδου’. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου στην Σμύρνη δεν συνέβησαν οι τραγωδίες και τα προβλήματα, που είχαν εμφανιστεί σε άλλα μέτωπα μαχών (Μεσοποταμία, αραβικές επαρχίες της Υψηλής Πύλης, περιοχές στα σύνορα με την τσαρική Ρωσία). Οι Ελληνορθόδοξοι της πόλης δεν εκδιώχθηκαν, ούτε μεταφέρθηκαν βίαια σε απομακρυσμένες περιοχές της Αυτοκρατορίας, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη μετά τον Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο.
Γίνεται μνεία, ότι οι Νεότουρκοι (Επιτροπή Ένωσης και Προόδου), που διαχειρίζονταν την εξουσία της Αυτοκρατορίας από το 1908 μέχρι το 1918, όντας υπό ασφυκτική επιρροή των Γερμανών, επιχείρησαν να διασφαλιστεί η ουδετερότητας της Ελλάδος, κατά τον Πρώτο Πόλεμο, κάτι που επιθυμούσε και το ελληνικό Στέμμα, αν και είχε αντιταχθεί σε μια τέτοια τοποθέτηση το Βενιζελικό Κίνημα.
Ο Georgelin, που έχει ασχοληθεί με την ιστορία τόσο των Ρωμιών (Ελληνορθόδοξων), όσο και των Αρμενίων κατά τους ύστερους χρόνους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αναφέρεται και στους Αρμένιους της Σμύρνης. Οι Αρμένιοι της πόλης, όταν εξαπολύθηκαν οι μεγάλοι διωγμοί σε βάρος τους από τους Νεότουρκους, δεν απελάθηκαν, ούτε στάλθηκαν προς τον αφανισμό. Σημειώνει ο συγγραφέας, πως η ευνοϊκή μεταχείριση των Αρμενίων, μάλλον οφειλόταν στον Οθωμανό κυβερνήτη της Σμύρνης (Vali) κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου Ραχμί Μπέη (Mustafa Rahmi Arslan Evrenoszade). Ο Ραχμί Μπέη, μολονότι ήταν προβεβλημένο στέλεχος της ‘Επιτροπής Ένωσης και Προόδου’, στο πλαίσιο των σχεδίων της κυβέρνησης του Κομιτάτου για τον εκτουρκισμό της περιοχής, είχε δράσει υπέρ των Λεβαντίνων και δεν συμμετείχε στις μαζικές απελάσεις των Αρμενίων.
Ο Βαλής Ραχμί Μπέης, που ανήκε στην μεγάλη οθωμανική οικογένεια των Εβρενός, είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη, και ήταν μουχατζιρής, - (‘μουχατζίρης ή μουχατζιρής’, από την τουρκική λέξη ‘muhacır’, που σημαίνει ‘πρόσφυγας ή μετανάστης’ και αναφέρεται σε Οθωμανούς υπηκόους, που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, μετά τη συρρίκνωση της Αυτοκρατορίας και την απώλεια οθωμανικών εδαφών). Σύμφωνα με βρετανικά αρχεία, ο Ραχμί Μπέης, κατά καιρούς είχε επαφές με τις βρετανικές αρχές. Κάποιοι, μάλλον είχαν οραματιστεί μετά το τέλος του πρώτου μεγάλου πολέμου να δημιουργηθεί μια ημιαυτόνομη διοικητική επαρχία (βιλαέτι) του Αϊδινίου υπό την ηγεσία του Ραχμί Μπέη. Μετά τη νίκη των δυνάμεων της Αντάντ (Entente) κατά των Κεντρικών Δυνάμεων, ο Ραχμί Μπέης, συνελήφθη από δυνάμεις των νικητών, και ουσιαστικά διασώθηκε, καθώς μεταφέρθηκε ως εξόριστος στη Μάλτα.
Τέλος, ο συγγραφέας ιστορεί με αδιαμφισβήτητα στοιχεία τον σοβαρό αντίκτυπο που είχε για την Σμύρνη ο Μεγάλος Πόλεμος. Η Σμύρνη έπαυσε να είναι το μεγάλο λιμάνι της Ανατολής, που αποτελούσε πνεύμονα για το εμπόριο της εποχής. Η Σμύρνη είχε συγκεντρώσει μεγάλο πλούτο , διέθετε υποδομές, μεταφοράς και γενικότερης διακίνησης εμπορευμάτων. Σχολεία που εφάρμοζαν διάφορα εκπαιδευτικά συστήματα κοσμούσαν την πόλη, ενώ ο πληθυσμός της ήταν πολύγλωσσος, πολυθρησκευτικός και πολυπολιτισμικός. Η Σμύρνη ήταν μια μοναδική και ασύγκριτη μητρόπολη της Ανατολικής Μεσογείου. Όλες αυτές οι ιδιότητες της πόλης κατέρρευσαν στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Από την αρχαιότητα η Σμύρνη, ως κέντρο εμπορίου, ανθούσε ενόσω επικρατούσε ειρήνη.
Ο κυβερνήτης της Σμύρνης Ραχμί Μπέη, σύμφωνα με μαρτυρίες, είχε την πρόθεση να παραδώσει την πόλη στα βρετανικά στρατεύματα. Αυτά τα στοιχεία παρατίθενται στο μελέτημα του Georgelin και είναι πολύτιμα για την κατανόηση του κλίματος που επικρατούσε εκείνη την εποχή. Διότι η κατάσταση εξαιτίας του εμπορικού αποκλεισμού λόγω του πολέμου, είχε δημιουργήσει πρωτόγνωρες απελπιστικές καταστάσεις, σε βάρος των πληθυσμών της πόλης και της περιοχής, αλλά και ευρύτερα. Έλειπε το ψωμί, το θεμέλιο της διατροφής κι αυτό αφορούσε Χριστιανούς, Μουσουλμάνους και Εβραίους χωρίς διάκριση.
Νομίζω ότι εδώ θα πρέπει να τελειώσω με μια ευχή: Το ΕΚΠΑ να εκδώσει τον πολύτιμο τόμο για την Σμύρνη και στα ελληνικά.
Γιώργος Α. Δούδος
Νομικός
18/07/2026
