ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΠΟΜΑΚΙΚΗΣ ΙΔΙΟΠΡΟΣΩΠΙΑΣ

Γιώργος Α. Δούδος g_doudos@yahoo.com Στις αρχές Οκτωβρίου του 2026, εκπρόσωποι των Πομάκων της Θράκης προχώρησαν σε μια καταγγελία με διεθνές αντίκτυπο, κατά τη διάρκεια των εργασιών της Διάσκεψης για την Ανθρώπινη Διάσταση του ΟΑΣΕ (Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη) στη Βαρσοβία. Η καταγγελία των Πομάκων, με ένταση και οξύτητα, στράφηκε κατά της υποχρεωτικής διδασκαλίας της τουρκικής γλώσσας στα μειονοτικά σχολεία των οικισμών της ορεινής ζώνης και κατά των πιέσεων για τον εκτουρκισμό τους, που ενθαρρύνονται από κύκλους προσκείμενους σε άτυπες οδηγίες του Γενικού Προξενείου της Τουρκίας στην Κομοτηνή. Η καταγγελία έγινε από τον Μπενιαμίν Κόντε, εκπρόσωπο του Πολιτιστικού Συλλόγου Πομάκων Νομού Ξάνθης. Είχε προβληθεί ως κεντρικό αίτημα, από τη μια μεριά, η κατάργηση της υποχρεωτικής διδασκαλίας των τουρκικών στα μειονοτικά σχολεία, που λειτουργούν σε παμακικά χωριά του ορεινού όγκου της Ξάνθης, και από γτην άλλη, η παροχή του δικαιώματος στα παιδιά των Πομάκων να εκπαιδεύονται στην ελληνική και στη μητρική τους, πομακική γλώσσα. Συγχρόνως, κατατέθηκαν καταγγελίες για πιέσεις σε βάρος Πομάκων, με χρήση εκφοβισμών, κοινωνικού αποκλεισμού και επιβολής από κέντρα που εξυπηρετούν τουρκικά συμφέροντα στη Δυτική Θράκη, προκειμένου να εμφανίζεται μια ενιαία τουρκική εθνική ταυτότητα στη μουσουλμανική μειονότητα, κάτι που συνιστά εξάλειψη και αφομοίωση της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας των Πομάκων. Προβλήθηκε ως σύνθημα, το «Είμαστε Έλληνες Πομάκοι, δεν είμαστε Τούρκοι!». Η καταγγελία τω Πομάκων, περιείχε και μια αξίωση-αίτημα προς την ελληνική πολιτεία, για να ληφθούν μέτρα για τη διάσωση και ανάδειξη της πομακικής γλώσσας. Με αφορμή τα παραπάνω συμβάντα διατυπώνω τις σκέψεις μου για τους Πομάκους της ελληνικής Θράκης. Η Θράκη, όπως δείχνουν τα πράγματα, είναι το κομμάτι της ελληνικής επικράτειας, όπου η διαφθορά και ο εκχυδαϊσμός των κατοίκων αποτελεί καθεστώς εδώ και χρόνια. Στη Θράκη διαγκωνίζονται δύο πολιτικές, που καθοδηγούνται και εμπνέονται από αδιαφανείς κύκλους, πρώτιστα τουρκικούς, αλλά και ελληνικούς επίσης. Τα μυστικά κονδύλια και από τις δύο πλευρές διανέμονται με υπόγειες διαδρομές του χρήματος, για να εξαγορασθούν συνειδήσεις Ελλήνων πολιτών, κυρίως της Μουσουλμανικής Μειονότητας, και να γίνουν είτε όργανα επέκτασης της επιρροής ενός ‘τουρκισμού’, που αμφισβητείται ακόμα και στην Τουρκία από ευσυνείδητους κυρίως δημοκρατικούς πολίτες με κριτική σκέψη, είτε δουλικοί υπήκοοι υποτιθέμενων ελληνικών συμφερόντων, θολής νομιμότητας. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Δυτικής Θράκης, που εξαιρέθηκε από την βίαιη μετακίνηση προς την Τουρκία των Μουσουλμάνων της Ελλάδος μετά το 1923, αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από θρησκευόμενους Μουσουλμάνους. Η θρησκευτική τους αυτοσυνειδησία ήταν σύμφυτη με την ταυτότητα του Οθωμανού υπηκόου. Το κατηγόρημα του Οθωμανού Μουσουλμάνου ήταν αρκετό και δεν υπήρχε ανάγκη επιπλέον εθνοτικού προσδιορισμού. Στη Σύμβαση Ανταλλαγής Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών του 1923, που αποτέλεσε παράρτημα της Συνθήκης της Λοζάνης, όσον αφορά την εξαίρεση κατοίκων από την ανταλλαγή, γίνεται λόγος για Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης και Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, προσδιορίζοντας σε άλλο σημείο τους Έλληνες, ως Χριστιανούς Ορθοδόξους. Και οι δύο προσδιορισμοί δεν αναφέρονταν σε εθνικές μειονοτικές κοινότητες, αλλά σε θρησκευτικές κοινότητες, των Μουσουλμάνων και των Ρωμιών, Ελλήνων Ορθοδόξων Χριστιανών, χωρίς περαιτέρω εθνοτικό προσδιορισμό. Οι Πομάκοι, είναι σλαβόφωνοι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης, που κυρίως κατοικούν στον ορεινό όγκο της Ροδόπης, τόσο στην περιφερειακή ενότητα Ξάνθης, όσο και στις περιφερειακές ενότητες Ροδόπης και Έβρου. Όπως είναι γνωστό, τα σύνορα των κρατών, χαράσσονται σε άψυχους χάρτες και αγνοούνται οι άνθρωποι, γηγενείς Πομάκοι υπάρχουν και στην Βουλγαρία, όπου εκτείνεται η οροσειρά της Ροδόπης, ενώ υπάρχουν Πομάκοι και στην Τουρκία, αρκετοί από τους οποίους ζούσαν στην Ελλάδα, εκτός Θράκης, και αναγκάστηκαν να μετακινηθούν από τους γενέθλιους τόπους τους μετά το 1923, ενώ προστέθηκαν Πομάκοι πρόσφυγες από την Ελλάδα, κατά τη διάρκεια της περιόδου των κατάπτυστων διοικητικών μέτρων κατά των Μουσουλμάνων της Θράκης, (δεκαετία του ’60 μέχρι και τη δεκαετία του ’90), και από τη Βουλγαρία, κατά τη διάρκεια διωγμών σε βάρος των Μουσουλμάνων της χώρας, κυρίως επί Τοντόρ Ζίβκοφ. Η Βουλγαρία δεν αναγνωρίζει τους Πομάκους, ως ιδιαίτερη εθνοτική ομάδα πληθυσμού, με μειονοτικά δικαιώματα, αλλά τους καταγράφει σαν Βούλγαρους Μουσουλμάνους. Ο πληθυσμός των Πομάκων της Βουλγαρίας κυμαίνεται μεταξύ 150.000 έως 250.000 ψυχές. Προφανώς, αυτός ο δείκτης δεν μπορεί να είναι ακριβής, από τη στιγμή, που η Βουλγαρία αρνείται να δεχθεί την πομακική ιδιαιτερότητα. Στην Ελλάδα, ο πληθυσμός των Πομάκων ανέρχεται περίπου σε 50.000. Η Ελλάδα αναγνωρίζει τους Πομάκους ως μέρος της θρησκευτικής Μουσουλμανικής Μειονότητας της Θράκης. Πλην όμως, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ως πρωθυπουργός της Ελλάδος, κατά την επίσκεψή του στη Θράκη τον Μάιο του 1991, αναγνωρίζοντας ρεαλιστικά μια υπαρκτή πραγματικότητα, είχε πει, ότι η Μουσουλμανική Μειονότητα περιλαμβάνει τρεις διακριτές μεταξύ τους πληθυσμιακές ομάδες, από πλευράς εθνοφυλετικής καταγωγής: τους τουρκογενείς, (έτσι αποκαλούνται κατά κανόνα επίσημα από την ελληνική πολιτεία οι Τούρκοι Έλληνες πολίτες της Θράκης), τους Πομάκους και τους Ρομά. Αυτή η «διακήρυξη» θεωρήθηκε ως μεταβολή της μέχρι τότε επίσημης θέσης της ελληνικής πολιτικής, όσον αφορά την μειονότητα της Θράκης. Οι Πομάκοι που ζουν στην Τουρκία, κυρίως στην Ανατολική Θράκη και λιγότερο στην Ανατολία, κυμαίνονται μεταξύ 300.000 έως 600.000. Όπως και στην περίπτωση της Βουλγαρίας, έτσι και στην περίπτωση της Τουρκίας, ο δείκτης εμφανίζει τεράστια απόκλιση, μεταξύ των δύο αριθμητικών μεγεθών. Η Τουρκία, ως κράτος, δεν αναγνωρίζει τους Πομάκους, ως ιδιαίτερη εθνοπολιτισμική κοινότητα, οπότε οι μετρήσεις του πομακικού πληθυσμού στη χώρα, είναι ανασφαλείς και ασαφείς. Οι Πομάκοι παραδοσιακά, συγκροτούν κοινότητα αγροτών και κτηνοτρόφων, που επί αρκετά χρόνια απέφευγαν τις επιγαμίες, ακόμα και με Μουσουλμάνους Τούρκους των πεδινών. Οι Πομάκοι, άνδρες και γυναίκες, έχουν λευκή επιδερμίδα, είναι κατά κανόνα λιγνοί, με φωτεινά χαρακτηριστικά. Η γλώσσα τους, τα πομάκικα, ανήκει στην ομάδα των νοτιοσλαβικών γλωσσών και είναι συγγενής με τα μακεδονικά, όπως και με τα βουλγαρικά. Είναι μια γλώσσα που εξυπηρετεί κατά κύριο λόγο τις ανάγκες μιας αγροτοκτηνοτροφικής κοινότητας και τουλάχιστον στην Ελλάδα, εμφανίζονται διαφορετικές διάλεκτοι στην ορεινή Ξάνθη και στα ορεινά της Ροδόπης και του Έβρου. Οι μορφωμένοι Πομάκοι, δεν είχαν επιδείξει ενδιαφέρον για την μορφοποίηση της γλώσσας τους, με την απόκτηση γραφής, γραμματικής και συντακτικού. Λογοτεχνία δεν υπάρχει, ενώ απεναντίας υπάρχει ενδιαφέρον λαογραφικός πλούτος με δημοτικά τραγούδια, παραμύθια και παροιμίες. Μέχρι σήμερα, κανένας σοβαρός και αντικειμενικός ανθρωπολόγος ή εθνολόγος δεν ασχολήθηκε με τους Πομάκους. Οι Τούρκοι, στα πλαίσια του τουρκικού εθνικισμού που προέκυψε ταυτόχρονα με την κεμαλική τουρκική Δημοκρατία διεκδικεί τους Πομάκους ως Τούρκους, χωρίς να συνηγορούν προς τούτο ούτε γλωσσολογικά, ούτε ανθρωπομορφικά στοιχεία. Οι Βούλγαροι διεκδικούν τους Πομάκους ως Βούλγαρους Μουσουλμάνους, επικαλούμενοι τη συγγένεια μεταξύ της πομακικής με την βουλγαρική γλώσσα, που θεωρούν την πρώτη διάλεκτο της δεύτερης. Τέλος, κατά καιρούς στην Ελλάδα, διάφοροι κύκλοι, έχουν σκαρφιστεί, κατά τη γνώμη μου, διάφορα μυθεύματα, για να κατασκευάσουν μια ελληνική φυλετική καταγωγή των Πομάκων. Άλλοτε θεωρούνται σαν απόγονοι ελληνικού φύλου των αρχαίων Θρακών. Άλλες φορές προβάλλονται ως απόγονοι των Αγριάνων, που ήταν αρχαίο παιονικό φύλο της Θράκης και κατοικούσε στην επάνω κοιλάδα του Στρυμόνα, μεταξύ Αίμου και Ροδόπης. Ενώ τέλος, άρχισαν μερικοί εθνικιστικοί κύκλοι στην Ελλάδα, να ψελλίζουν για μια καταγωγή των Πομάκων από στρατιώτες του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Κατά τη γνώμη μου, οι Πομάκοι είναι γηγενής ορεσίβιος πληθυσμός της Θράκης, καρπός της επιμειξίας αρχαίων θρακικών φύλων με σλαβικούς πληθυσμούς, που κατέκλυσαν την Βαλκανική, από τα τέλη του 6ου ως τις αρχές του 7ου αιώνα (επί βασιλείας Ηρακλείου της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας), φθάνοντας ως τις εσχατιές της Πελοποννήσου. Πριν από την ανταλλαγή πληθυσμών υπήρχαν γηγενείς Πομάκοι στα Μογλενά ή Καρατζόβα της Μακεδονίας (σημερινή περιοχή Αλμωπίας της περιφερειακής ενότητας Πέλλας). Τα ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά των Πομάκων είναι όμοια περισσότερο με των Σλάβων των Βαλκανίων (Μακεδόνες, Σέρβοι, Κροάτες, Βόσνιοι). Υπάρχουν πολλές βάσιμες εικασίες, που περιμένουν τον σοβαρό μελετητή για να επιβεβαιωθούν, ότι οι Πομάκοι είχαν ασπασθεί τον Βογομιλισμό και τον Παυλικιανισμό, που ήταν διαδεδομένοι στην Μακεδονία, στη Θράκη, στη Βουλγαρία των μέσων χρόνων, όπως και στις περιοχές της σημερινής Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Υπάρχουν στον ορεινό όγκο της ελληνικής Ροδόπης, ορισμένα ταφικά μνημεία που δείχνουν τις σχέσεις Πομάκων με τους Βογόμιλους. Οι Πομάκοι Βογόμιλοι δέχονταν βίαιες πιέσεις από τους Βούλγαρους Ορθοδόξους να εγκαταλείψουν την «αίρεση», να ασπασθούν την Ορθοδοξία και εν τέλει να αφομοιωθούν από τους Βούλγαρους. Τα ίδια είχαν συμβεί στην Βοσνία και Ερζεγοβίνη, όπου οι Βογόμιλοι ήταν υπό διωγμό, τόσο από τους Ορθόδοξους Σέρβους, όσο και από τους Καθολικούς Κροάτες, όσο αρνούνταν να ασπασθούν τον ορθόδοξο Χριστιανισμό (Ορθοδοξία ή Καθολικισμός). Όπως συνέβη και με άλλους πληθυσμούς της Βαλκανικής, με την οριστική εδραίωση της οθωμανικής εξουσίας μετά τον 15ο αιώνα, έχουμε ένα φαινόμενο, μεταξύ 16ου και 17ου αιώνων, εκούσιων μεταστροφών στο Ισλάμ. Έτσι, αυτή την περίοδο οι Πομάκοι γίνονται Μουσουλμάνοι και είναι πλέον μέλη του μιλλέτ των Πιστών, όπως συνέβη με τους Βογόμιλους της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Οι Πομάκοι στο Ισλάμ βρήκαν μια θρησκεία που δίνει έμφαση στη δικαιοσύνη και στην ισότητα των ανθρώπων, κάτι που ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά του Βογομιλισμού. Πρέπει όμως να σημειωθεί, ότι ευάριθμοι Πομάκοι της Ροδόπης και από τις δύο πλευρές της σημερινής μεθορίου, είχαν προσλάβει ένα ετερόδοξο Ισλάμ. Έγιναν Αλεβίτες-Μπεκτασήδες, που σήμερα έχουν μειωθεί σημαντικά, υπό την πίεση της πλειοψηφικής κοινότητας των Σουννιτών και λόγω επιγαμιών Πομάκων με Τούρκους των πεδινών της Θράκης. Αναμφίβολα μετά την εδραίωση της οθωμανικής εξουσίας στην περιοχή της Θράκης, στις ορεινές περιοχές που κατοικούν Πομάκοι, έφθασαν και εγκαταστάθηκαν και άτομα που ανήκαν σε διάφορα τουρκικά φύλα. Οι περιορισμένες επιγαμίες μεταξύ επήλυδων και Πομάκων, δεν αλλοίωσαν τον πομακικό πληθυσμό, ούτε μεταβλήθηκε η αποκλειστική χρήση της πομακικής γλώσσας στα ορεινά της Ροδόπης. Την δεκαετία του ’50, με κυβέρνηση στην Ελλάδα του στρατάρχη Παπάγου υπάρχει ένα ιντερμέτζο μεγάλων ερώτων μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας. Ο ψυχρός πόλεμος και η ένταξη Ελλάδος και Τουρκίας στο ΝΑΤΟ, υπήρξαν η αιτία της σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Τότε, η κυβέρνηση του ‘Ελληνικού Συναγερμού’ επιβάλλει, με ποικίλα μέσα εξαναγκασμού ένα πρόγραμμα πλήρους εκτουρκισμού των Μουσουλμάνων της Θράκης, κατά τα κεμαλικά πρότυπα, συμπεριλαμβανομένων των Πομάκων. Την απόφαση της κυβέρνησης των Αθηνών καλείται να εφαρμόσει ο Γεώργιος Φεσσόπουλος, τελευταίος Γενικός Διοικητής Θράκης. Επιβάλλεται η διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας στα μειονοτικά σχολεία, με χρήση του λατινικού αλφαβήτου και καταργείται η διδασκαλία της οθωμανικής. Οι μειονοτικοί Μουσουλμάνοι ονομάζονται χωρίς να ερωτηθούν αν συμφωνούν προς τούτο, Τούρκοι. Τα σχολεία και τα μειονοτικά ιδρύματα αποκαλούνται τουρκικά και όχι μουσουλμανικά ή έστω μειονοτικά. Τότε ιδρύεται με πανηγυρικό τρόπο το μειονοτικό Λύκειο της Κομοτηνής, που ονομάζεται ‘Τζελάλ Μπαγιάρ’, προς τιμήν του τότε Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας. Στα εγκαίνιά του, το 1952, είναι παρόν το βασιλικό ζεύγος της Ελλάδος, ο Παύλος και η Φρειδερίκη! Η ελληνική κυβέρνηση πίστευε, ότι οι Πομάκοι της Βουλγαρίας είναι κομμουνιστές και θα μπορούσαν να επηρεάσουν τους Πομάκους της Ελλάδος υπέρ του «μιάσματος». Πίστευαν οι εν Αθήναις, ότι με την τουρκοποίηση της Μειονότητας, θα κόβονταν οι γέφυρες επικοινωνίας μεταξύ των Μουσουλμάνων της Βουλγαρίας, που ήταν χώρα του ‘σιδηρού παραπετάσματος’ και των εδώ ομοθρήσκων τους. Η Ελλάδα την δεκαετία του ’60 με υπουργό Εξωτερικών τον Ευάγγελο Αβέρωφ, άρχισε να εφαρμόζει τα κατάπτυστα διοικητικά μέτρα κατά των Μουσουλμάνων της Θράκης, επιδιώκοντας να τους εξωθήσει να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Τα μέτρα έπλητταν αδιακρίτως όλους τους Μειονοτικούς και όχι μόνο τους Τούρκους ή τουρκογενείς, όπως επιμένει να τους αποκαλεί δίκην στρουθοκαμήλου το επίσημο κράτος. Μάλιστα τα χωριά των Πομάκων και στους τρεις νομούς της Θράκης, βρίσκονταν στην επιτηρουμένη ζώνη, περίκλειστα σε ένα γκέτο, υπό την ασφυκτική εποπτεία του στρατού και των κρατικών αρχών ασφαλείας. Οι επιτηρούμενες ή απαγορευμένες ζώνες στις παραμεθόριες περιοχές της Ελλάδος καθιερώθηκαν το 1936 από το καθεστώς Μεταξά. Τη δεκαετία του ’70 επί χούντας, καταργήθηκαν παντού (Μακεδονία και Ήπειρος) εκτός Θράκης, όπου καταργήθηκαν μόλις το Νοέμβριο του 1995. Το χαρακτηριστικό ήταν οι ‘μπάρες’, που οριοθετούσαν τις επιτηρούμενες ζώνες από τις υπόλοιπες περιοχές της επικράτειας. Οι Μουσουλμάνοι νέοι, επί δεκαετίες, υπηρετούσαν τη θητεία τους στο στρατό, πέραν του Νέστου και κυρίως σε μονάδες του νομού Κοζάνης ή σε συνοριακά φυλάκια της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Πτυχιούχοι γιατροί, ακόμα και κάτοχοι τίτλου ιατρικής ειδικότητας, εφόσον ήταν Μουσουλμάνοι, στο στρατό υπηρετούσαν ως νοσοκόμοι ή τραυματιοφορείς, αλλά ποτέ, ούτε καν ως οπλίτες ιατροί! Όσο εφαρμόζονταν τα διοικητικά μέτρα κατά της Μουσουλμανικής Μειονότητας εγκατέλειψαν την Ελλάδα αρκετοί Πομάκοι, όπως ειπώθηκε πιο πάνω, όπως και Τούρκοι, και εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Προύσα ή στο προάστιο της Κωνσταντινούπολης Άβτζιλαρ. Επίσης αρκετοί Πομάκοι, όπως βέβαια και Τούρκοι, υπήρξαν θύματα εφαρμογής του περίφημου άρθρου 19 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας (που ήδη έχει καταργηθεί, ενώ έχει αντικατασταθεί και ο ΚΕΙ) και έχασαν την ελληνική τους υπηκοότητα, ακόμα και αν είχαν μεταναστεύσει για οικονομικούς λόγους στη Γερμανία, όπως και τόσοι άλλοι Έλληνες. Ο Έλληνας επιχειρηματίας και πολιτικός Πρόδρομος Εμφιετζόγλου, πριν ενσκήψει η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, είχε ένα φιλόδοξο σχέδιο, που είχε αναπτύξει σε σλαβόφωνα χωριά της Μακεδονίας και σε πομάκικα χωριά, κυρίως της ορεινής Ξάνθης. Στα μεν πρώτα, έναντι ποικίλων παροχών, δεσμεύονταν οι κάτοικοι να μην μιλούν την μητρική τους γλώσσα, τα μακεδονικά, αλλά μόνον τα ελληνικά, ενώ στα πομακοχώρια ενθαρρύνονταν οι κάτοικοι να μη μιλούν τουρκικά, αλλά μόνον πομακικά! Μάλιστα με οικονομικές συνδρομές από το κράτος αλλά και επιχειρηματικών φορέων, ακόμα και το Δ΄ Σώμα Στρατού, που εδρεύει στην Ξάνθη, συμμετείχε σε μια εξωγενή προσπάθεια, να αποκτήσουν τα πομακικά γραφή και κανόνες συντακτικού και γραμματικής, ενώ με χρηματοδότηση του Στρατού εκδόθηκαν ελληνοπομακικό και πομακοελληνικό λεξικό! Οι παροχές του Εμφιετζόγλου έχουν παύσει, ενώ από όλην εκείνη την προσπάθεια έχει μείνει η εφημερίδα ‘Ζαγάλισα’, που εκδίδεται στα ελληνικά και στα πομακικά από ομάδα Πομάκων, που διαφοροποιούνται δραστικά από το σύνολο της Μειονότητας, δηλώνοντας, είτε εθνοτική πομακική ταυτότητα, είτε ελληνική. Το σύνολο σχεδόν της Μουσουλμανικής Μειονότητας, από την επιβολή της τουρκοποίησης εκ μέρους της κυβέρνησης Παπάγου, έχει πλέον την τουρκική γλώσσα ως μητρική, με εξαίρεση τους ελάχιστους πλέον αναλφάβητους Πομάκους, που ζουν απομονωμένοι στα βουνά της Ροδόπης και ασχολούνται κατά κύρια βιοποριστική ασχολία με την κτηνοτροφία. Υπάρχουν Πομάκοι που είναι δίγλωσσοι, αν και με τον χρόνο μειώνεται ο αριθμός τους, υπέρ της τουρκικής γλωσσομάθειας, καθόσον τουλάχιστον οι νέοι και οι νέες αγνοούν την πομακική γλώσσα. Στη Γερμανία κυρίως, όπως και στην Τουρκία, στα πλαίσια πολιτιστικού ακτιβισμού, υπάρχουν κινήσεις Πομάκων, όχι προερχόμενοι αποκλειστικά από την Ελλάδα, που επιδιώκουν να καταστήσουν γραπτή την προφορική πομακική γλώσσα, με δικές τους πρωτοβουλίες. Είναι όμως χαρακτηριστικό, ότι στο EBLUL ( European Bureau for Lesser-Used Languages), που ως ένα σημείο δρα παράλληλα με την Ευρωπαϊκή Μη Κυβερνητική Οργάνωση European Language Equality Network (ELEN), λόγω αδιαφορίας της πλειοψηφίας των ίδιων των Πομάκων ή ίσως και σκοτεινών επιρροών τουρκικών κύκλων, τα πομάκικα δεν συγκαταλέγονται μεταξύ των γλωσσών που ανήκουν στην κατηγορία των λιγότερο ομιλούμενων γλωσσών στην Ευρώπη. Υπάρχει όμως μια αναγνώριση, ως πομάκικου εντύπου της ‘Ζαγάλισα’, από το Contact Bulletin του EBLUL. Κατά το παρελθόν οι Πομάκοι, που μορφώνονταν χρησιμοποιούσαν ως γλωσσικό όργανο επικοινωνίας και γραπτής έκφρασης την οθωμανική γλώσσα, ενώ όταν δημιουργείται ανεξάρτητη Βουλγαρία, στην βουλγαρική Βουλή υπήρχαν Μουσουλμάνοι βουλευτές, πολλοί από τους οποίους ήταν Πομάκοι, που χρησιμοποιούσαν την βουλγαρική γλώσσα. Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να μορφοποιηθεί η πομακική γλώσσα, αποκτώντας γραφή, συντακτικό και γραμματική. Αυτό μπορεί να ξεκινήσει κατά τη γνώμη μου από την Ελλάδα, όπου οι Πομάκοι είναι σεβαστοί ως Πομάκοι, ενώ αντιθέτως η Βουλγαρία τους αποκαλεί Μουσουλμάνους Βούλγαρους, ενώ η Τουρκία τους θεωρεί απλά Τούρκους. Οι Έλληνες Πομάκοι, αναμφίβολα μπορεί να συνεργαστούν με Πομάκους ακτιβιστές, με παρόμοιες ανησυχίες, που ζουν κυρίως στη Γερμανία. Αλλά η τροπή μιας προφορικής γλώσσας σε γραπτή είναι μια πολύμοχθη προσπάθεια. Χρειάζεται η συνεργασία γλωσσολόγων και σλαβολόγων φιλολόγων, εν προκειμένω. Όσο αφορά για το αλφάβητο που θα πρέπει να υιοθετηθεί, τούτο κατά τη γνώμη μου, είτε θα είναι κυριλλικό, όπως λ.χ. το μακεδονικό, είτε λατινικό, όπως το βοσνιακό, το κροατικό, το σλοβένικο, ώστε να αποδίδονται φθόγγοι που συναντώνται στις νοτιοσλαβικές γλώσσες, στην οικογένεια των οποίων ανήκουν τα πομακικά. Αφού περατωθεί η μορφοποίηση της γλώσσας των Πομάκων, τότε έρχεται ο ρόλος της ελληνικής πολιτείας να την εισαγάγει στα σχολεία δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης, που φοιτούν μαθήτριες και μαθητές Πομάκοι. Σ’ αυτήν την προσπάθεια μεγάλη μπορεί να είναι η συμβολή της «Ζαγάλισα», όπως και άλλων εντύπων ή ψηφιακών πλατφορμών, που εν καιρώ μπορεί να τεθούν στην διάθεση όσων ενδιαφέρονται για την Πομακική γλώσσα και για τον Πομακικό Πολιτισμό. ΤΕΛΙΚΑ, ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΗΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑΣ; Όπως ανέφερα ήδη, οι Μουσουλμάνοι της Θράκης, ανεξαρτήτως φυλετικής καταγωγής, ήταν κατά πλειοψηφία θρησκευόμενοι Σουννίτες Μουσουλμάνοι και η θρησκευτική τους ιδιοπροσωπία τους, ήταν ταυτόσημη με την ιδιότητα του Οθωμανού υπηκόου. Άλλωστε οι Μουσουλμάνοι της Θράκης, που εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923, εύστοχα αναφέρονται «ως οι τελευταίοι Οθωμανοί» (βλ. «Οι τελευταίοι Οθωμανοί. Η μουσουλμανική μειονότητα της Δυτικής Θράκης, 1940-1949. Συγγραφείς: Kevin Featherstone, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Αργύρης Μαμαρέλης, Γιώργος Νιάρχος. Ελληνική έκδοση ‘Αλεξάνδρεια’, Αθήνα 2013). Το γεγονός, ότι από το 1923, που η Δυτική Θράκη ενσωματώθηκε στην ελληνική επικράτεια, το ελληνικό κράτος έδειξε κατά κανόνα ικανοποιητικό σεβασμό στην θρησκευτική ελευθερία των Μουσουλμάνων υπηκόων του. Αυτό το γεγονός είχε εμπνεύσει σε πολλούς Θρακιώτες Μουσουλμάνους μια πίστη προς την ελληνική πατρίδα. Θεωρώ σκόπιμο να σημειώσω, ότι η θρησκευτική ελευθερία των Μουσουλμάνων στην Ελλάδα είχε κατοχυρωθεί ήδη, από το 1881 και μετά, με επανειλημμένα νομοθετήματα που εμπλούτισαν την ελληνική έννομη τάξη. Μάλιστα η Ελλάδα, είναι η μόνη χώρα της Δύσης, που παρά την συντριπτική χριστιανική πλειοψηφία του πληθυσμού της, η μουσουλμανική δικαιοταξία, που πηγάζει από Shari’a, ως προς ορισμένα κεφάλαιά της, (προσωπική κατάσταση, οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο), αποτελεί τμήμα της ελληνικού συστήματος δικαίου. Σήμερα λειτουργούν τρία μουσουλμανικά ιεροδικεία στην Κομοτηνή, στην Ξάνθη και στο Διδυμότειχο και οι νόμιμοι Μουφτήδες ασκούν δικαιοδοσία και ως ιεροδίκες (qadi), μεταξύ των Μουσουλμάνων Ελλήνων πολιτών. Μέχρι το 2018 οι παραπάνω βιοτικές σχέσεις των Μουσουλμάνων της Θράκης επιλύονταν υποχρεωτικά από το μουσουλμανικό ιερό δίκαιο και υπάγονταν στη δικαιοδοσία του Μουφτή ως ιεροδίκη. Με το νόμο 4511/2018 και μετά, η εφαρμογή του μουσουλμανικού νόμου ισχύει μόνον κατόπιν επιλογής των Μουσουλμάνων Ελλήνων πολιτών. Έχει αναφερθεί πιο πάνω, ότι υπάρχουν Πομάκοι στην Θράκη, που έχουν υιοθετήσει το ετερόδοξο Ισλάμ των Αλεβί-Μπεκτασί. Ως κέντρο, με μακρά ιστορία, της Αλεβίτικης παράδοσης στον ελληνικό χώρο είναι ο Τεκκές του Σεγίτ Αλή Σουλτάν ή Κιζίλ Ντελή στο ορεινό χωριό της Ρούσας του Δήμου Σουφλίου. Ο Τεκκές αυτός ιδρύθηκε πριν από 1400 χρόνια. Πριν από την μεταφορά του παγκόσμιου κέντρου των Μπεκτασήδων στην Αλβανία, θεσμικά το 1930-1931, από το χωριό Χατζημπεκτάς Βελή της Ανατολίας στην Τουρκία, από τον Τεκκέ Σεγίντ Αλή Σουλτάν της Ρούσας, όλοι οι Μπεκτασήδες Μπαμπάδες, που θα διακονούσαν ως πνευματικοί καθοδηγοί τεκκέδες σε όλη τη Ρούμελη (έτσι αποκαλούνταν όλες οι οθωμανικές επαρχίες στην Ευρώπη), λάμβαναν το hilâfet (χιλαφέτ ή ιλαφέτ), όπως ονομάζεται η ανάθεση πνευματικής διαδοχής ή αντιπροσώπευσης, και πιο απλά η ηγεσία μιας κοινότητας ή τεκκέ στα σούφικα τάγματα ή αδελφότητες γενικά. Στους Μπεκτασήδες ειδικά, το έγγραφο που πιστοποιεί την απονομή αυτής της πνευματικής διαδοχής και την αναγνώριση ενός Δερβίση ως Μπαμπά, ονομάζεται Babalık icazetnamesi ή Hilafetname, και όπως λέχθηκε εκδίδονταν από τον Τεκκέ της Ρούσας. Η ύπαρξη των λίγων πλέον Αλεβιτών-Μπεκτασήδων, κατά κύριο λόγο Πομάκων στην Δυτική Θράκη, ενώ ήταν μια πραγματικότητα, παρέμενε στο παρασκήνιο. Από τη μια μεριά αυτό οφείλονταν όπως ειπώθηκε στους πλειοψηφούντες Σουννίτες και από την άλλη, στο ότι γενικά το τουρκικό Προξενείο της Κομοτηνής, όπως γενικά και σε όλη την Τουρκία, οι Αλεβίτες απωθούνται στο παρασκήνιο. Μάλιστα στην Τουρκία, είτε στην περίοδο των οθωμανικών χρόνων, είτε στα χρόνια της Δημοκρατίας, οι Αλεβίτες δέχθηκαν επανειλημμένα βίαιες επιθέσεις από φανατικούς Σουννίτες, παλιότερα με την φανερή ενθάρρυνση του οθωμανικού κράτους, ενώ στα νεότερα χρόνια με την σιωπηλή ανοχή των διωγμών εκ μέρους του κράτους. Έτσι στα πλαίσια της ανάδειξης της πομακικής ιδιοπροσωπίας, προσωπικά θεωρώ, απόλυτα θετική την νομοθετική πρωτοβουλία της ελληνικής πολιτείας, διότι αναγνωρίστηκε επίσημα η θρησκευτική κοινότητα των Μπεκτασήδων-Αλεβιτών Μουσουλμάνων της Θράκης την 1η Αυγούστου 2025, με το νόμο 5224/2025 (ΦΕΚ Α΄ 142). Με το άρθρο 49 του παραπάνω νόμου, αναγνωρίστηκε η κοινότητα των Αλεβιτών-Μπεκτασήδων, ως αυτοτελές θρησκευτικό νομικό πρόσωπο, με έδρα στη Ρούσα του Έβρου. Θεσμοθετήθηκε η δυνατότητα αυτοτελούς διαχείρισης των θρησκευτικών της ιδρυμάτων και των χώρων λατρείας της κοινότητας αυτής. Προβλέφθηκαν ειδικές ρυθμίσεις για τη θρησκευτική εκπαίδευση των παιδιών της και τέλος διασφαλίστηκε, ότι τα μέλη της εξακολουθούν να απολαμβάνουν τα δικαιώματα που απορρέουν από τη Συνθήκη της Λοζάνης, ως μέλη της Μουσουλμανικής Μειονότητας της Θράκης. Πριν από την παραπάνω θεσμική αναγνώριση της Κοινότητας των Αλεβιτών-Μπεκτασήδων της Θράκης, είχε προηγηθεί ένα άλλο σημαντικό συμβάν το 2022. Στο Μεγάλο Δέρειο του Έβρου ζουν Αλεβίτες και για πρώτη φορά το 2022 είχε ιδρυθεί, νόμιμα και με πλήρη δημοσιότητα «ευκτήριος οίκος» (Cem Evi) των Αλεβιτών στην Ελλάδα. Μέχρι το 2022 οι Αλεβίτες συνάζονταν κατά κάποιο τρόπο μυστικά, διότι δέχονταν εκ μέρους των Σουννιτών Μουσουλμάνων, κυρίως λεκτικές επιθέσεις με την διάδοση ψεύτικων συκοφαντιών σε βάρος τους. ©Γιώργος Δούδος Θέρος 2016-Φθινόπωρο 2026

Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΟΥ ΤΖΟΓΟΥ

Στην «Ναυτεμπορική» της 28/10/2026 δημοσιεύθηκε ένα ρεπορτάζ της Λέττας Καλαμαρά, με τον τρομακτικό τίτλο: Διατηρεί το θετικό momentum η αγορά των τυχερών παιγνίων – Στα 11,6 δισ. ευρώ τα πονταρίσματα στο 8μηνο 2026. Η έρευνα της κυρίας Καλαμαρά, αναφέρει, ότι: «Σε ανοδικό ρυθμό κινήθηκε η αγορά των τυχερών παιγνίων στο 8μηνο 2026, διατηρώντας τη θετική τάση των προηγούμενων μηνών, με τα διαδικτυακά τυχερά παιχνίδια να ενισχύουν σημαντικά τις επιδόσεις τους, παίρνοντας το προβάδισμα στην προτίμηση των παικτών». Αναφέρονται στοιχεία της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων, για το διάστημα από τον Ιανουάριο ως τον Αύγουστο του 2026, και αφορούν στα πονταρίσματα (στοιχηματισμός σε τυχερά παιχνίδια) των παικτών σε όλο το εύρος του κλάδου, που διαμορφώθηκε στα 11,6 δις. ευρώ έναντι 10,5 δις. ευρώ στο αντίστοιχο διάστημα του 2025, ενισχυμένο κατά 10,4%. Υπάρχει αναφορά στα «κέρδη» του ελληνικού Δημοσίου από τον τζόγο: Ο φόρος παικτών ανήλθε στις 369 εκατ. Ευρώ, έναντι 290 εκατ. ευρώ αυξημένος κατά 27,3%. Tα έσοδα του Δημοσίου από φόρους και δικαιώματα διαμορφώθηκαν στις 484 εκατ. Ευρώ, έναντι 448 εκατ. ευρώ αυξημένα κατά 7,9%. Ο Νίκος Μουρατίδης, που πρόβαλε και σχολίασε το δημοσίευμα της Λέττας Καλαμαρά, αποκάλεσε τον τζόγο, απόλυτα εύστοχα «καρκίνωμα»! Ίσως ο τζόγος, το πάθος για τα τυχερά παιχνίδια, υπερβαίνει σε καταστροφικότητα, ακόμα και την χρήση να ναρκωτικών ή αλκοόλ. Εκείνο που πρέπει να προκαλέσει οργή σε κάθε μυαλωμένο ενεργό πολίτη, είναι ότι το ελληνικό κράτος ενθαρρύνει ποικιλότροπα τον καταστροφικό τζόγο, αποβλέποντας σε δημόσια έσοδα, απ’ αυτόν. Πολλές χώρες στον κόσμο, απαγορεύουν τα τυχερά παιχνίδια και την λειτουργία καζίνο, είτε για λόγους θρησκευτικής πιστότητας (χώρες του Ισλάμ), είτε, κι αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι έχει διαπιστωθεί ο δεσμός του τζόγου με την διαφθορά. Το πάθος του τζόγου καταστρέφει τον ψυχισμό των παικτών, καθιστά συχνά οικονομικά ράκη τους τζογαδόρους, παρασύροντας στην καταστροφή και τις οικογένειές τους. Η Ελλάδα, δυστυχώς, αποτελεί μια μαύρη κηλίδα στον διεθνή χάρτη του τζόγου, των καζίνο και των τυχερών παιχνιδιών. Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Ελλάδα διαθέτει μια προέχουσα θέση στον δημόσιο βίο. Κατά κανόνα, μητροπολίτες και άλλοι κληρικοί με επιρροή όχι απλά στους θρησκευόμενους, αλλά γενικότερα στον κοινωνικό τους περίγυρο, σιωπούν μπροστά σε κοινωνικά φαινόμενα, που είναι αιμάσσουσες πληγές. Πιστεύω, πως αν η Εκκλησία της Ελλάδος και ιδίως οι επαρχιούχοι μητροπολίτες της, σήκωναν ανάστημα και ελεγκτικό λόγο κατά των καζίνο και κατά των τυχερών παιχνιδιών γενικά, μάλλον το τοπίο στη χώρα θα ήταν περισσότερο ευοίωνο κατά της διαφθοράς, τόσο σε ψυχές ανθρώπων, όσο και στην διαφθορά του ίδιου του κράτους, που ενδιαφέρεται για την αύξηση των δημοσίων με την εκμετάλλευση του ψυχοφθόρου πάθους της συμμετοχής σε τυχερά παιχνίδια. Γνωρίζω μόνον έναν Μητροπολίτη, μέλος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, τον Μητροπολίτη Ξάνθης και Περιθεωρίου Παντελεήμονα τον Καλαφάτη, που σήκωσε ανάστημα ως εκκλησιαστικός ποιμένας και συνέβαλε αποφασιστικά να κλείσει το Καζίνο Θράκης που λειτουργούσε στην Ξάνθη. Στις φωτογραφίες, η ρουλέτα, το κατ' εξοχήν παιχνίδι στα καζίνο και ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Ξάνθης και Περιθεωρίου Παντελεήμων.

ΕΙΣ ΤΙΜΗΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗΝ ΑΓΙΟΥ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΥ ΤΗΣ ΑΣΙΣΗΣ

Ο Σεβασμιότατος Καθολικός Αρχιεπίσκοπος πρώην Κερκύρας Ιωάννης Σπιτέρης, Καπουκίνος Μοναχός ο ίδιος, της μεγάλης Φραγκισκανικής Οικογένειας, με ανάρτησή του πριν από καιρό, μας είχε θυμίσει, ότι η Καθολική Εκκλησία το 2026 το έχει αφιερώσει στα οκτακόσια χρόνια από την κοίμηση του αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης το 1226. Μάλιστα ο Σεβασμιότατος Ιωάννης Σπιτέρης, μελετητής της Ορθόδοξης Θεολογίας και της Πνευματικότητας της Ανατολικής Εκκλησίας, έχει συγγράψει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο, «Ο Φραγκίσκος της Ασσίζης και η χριστιανική Ανατολή-Μια σύγκριση» (έκδοση του Αποστολικού Βικαριάτου Θεσσαλονίκης, σειρά Analecta Theologica, 2009). Στο οπισθόφυλλο του παραπάνω βιβλίου, διαβάζουμε τα εξής, κατά τη γνώμη μου αξιοσημείωτα: «Μπορούμε να πούμε ότι ο Φραγκίσκος είναι ο άνθρωπος που αποτέλεσε το αποφασιστικό σημείο συνάντησης και διαχωρισμού μεταξύ της λατινικής και ελληνικής πνευματικότητας. Είναι αρκετά Λατίνος για να αντιπροσωπεύει το πιο υψηλό πνευματικό σημείο του δυτικού Μεσαίωνα, αλλά έφτασε να αντιλαμβάνεται και να ζει πολλές αξίες του Χριστιανισμού των πρώτων αιώνων, όταν οι δύο Εκκλησίες ήταν ενωμένες και όταν ο τρόπος να σκέφτεται και να ζει κανείς τον Χριστιανισμό δεν ήταν ακόμη πολύ διαφοροποιημένος. Ο Φραγκίσκος ήταν ικανός να διαισθάνεται εκείνα τα σημεία που ένωναν και ενώνουν μέχρι τώρα τις δύο παραδόσεις και, χωρίς να σταματήσει να είναι ο άνθρωπος της εποχής του, ήξερε να βυθίζεται στις πηγές και να αποτελεί μια από τις εκφάνσεις της αιώνιας ψυχής του Χριστιανισμού». Στις 4 Οκτωβρίου η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Φτωχούλη του Θεού. Σήμερα, ημέρα μνήμης του αγίου Φραγκίσκου, η Εκκλησία της Δύσης, προσφέρει ένα χάρισμα στην Οικουμένη, όχι μόνο των ανθρώπων, αλλά δε όλη την κτίση. Ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης ενώ έζησε μετά το Μεγάλο Σχίσμα Ανατολής και Δύσης (1054), σε μια περίοδο που η «επικοινωνία» των δύο Εκκλησιών ήταν μάλλον ανύπαρκτη, παρόλα αυτά έχει αναδειχθεί ο Οικουμενικός Άγιος της Εκκλησίας του Χριστού, που υπερβαίνει σχίσματα, διχόνοιες και αντιμαχίες. Για να βεβαιωθεί η παραπάνω πεποίθησή μου, αξίζει να αναφερθεί το πώς Ορθόδοξοι Έλληνες έχουν μιλήσει για τον άγιο Φραγκίσκο, έναν Άγιο της Καθολικής Δύσης. Πρώτα πρώτα οφείλουμε να αναφερθούμε στον Νίκο Καζαντζάκη. Ο Καζαντζάκης, προτού γράψει το μυθιστόρημα-‘συναξάρι’ του με τίτλο «Ο Φτωχούλης του Θεού – Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης», είχε μεταφράσει την βιογραφία του Αγίου, που είχε γράψει ο Δανός συγγραφέας Johannes Jørgensen (Γιοχάνες Γιόργκενσεν). Ο Jørgensen ήταν Δανός Καθολικός λογοτέχνης, με ζωηρό ενδιαφέρον στον μυστικισμό. Η βιογραφία του αγίου Φραγκίσκου ήταν ένα εξαιρετικά σοβαρό, πνευματικό έργο και όχι ένα αγιογραφικό φυλλάδιο. Ο Καζαντζάκης δεν μετέφρασε τυχαία το έργο του Γιόργκενσεν. Στην βιογραφία του αγίου Φραγκίσκου, εκτιμάται πως στο πρόσωπο του συγγραφέα της, ο Καζαντζάκης αναγνώρισε έναν συγγενή αναζητητή, όχι έναν θεολόγο, οχυρωμένο στην ασφάλεια της πίστης του. Το βιβλίο του Γιοχάνες Γιόργκενσεν (Johannes Jørgensen), «Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης», σε μετάφραση Νίκου Καζαντζάκη, κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1951. Ο Νίκος Καζαντζάκης ενώ βρισκόταν στην Αντίμπ (Antibes‎‎) της Γαλλίας γράφει το 1953 τον «Φτωχούλη του Θεού», που το αφιερώνει «στον Άγιο Φραγκίσκο του καιρού μας, τον Dr. Albert Schweitzer». Ο «Φτωχούλης του Θεού» δημοσιεύεται για πρώτη φορά σε συνέχειες, στην εφημερίδα ‘Ελευθερία’ το 1954. Ο Φώτης Κόντογλου, στο φύλλο 407/03.04.1949 της εφημερίδας ‘Ελευθερία’. δημοσιεύει ένα κείμενο με τίτλο, «Ο Άγιος Φραγκίσκος. Ο φτωχός ζητιάνος από την Ασσίζι». Στο δημοσίευμα του Κόντογλου γράφονται μεταξύ άλλων και τα εξής: «Ένας από τους πιο αγνούς μαθητές του Χριστού στάθηκε ο άγιος Φρατζέσκος που γεννήθηκε στην Ασσίζι της Ιταλίας στα 1182. Έζησε καθαρά όπως παρήγγειλε ο Χριστός χωρίς να ξεκλίνει καθόλου από το δρόμο που έδειξε εκείνος…. Ο άγιος Φρατζέσκος απόδειξε πως μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει ολότελα κατά τα λόγια του Χριστού, ωσάν τα κρίνα του αγρού…. Ο άγιος Φρατζέσκος ζούσε μέσα στην ελευθερία του Χριστού». Τα λόγια του Φώτη Κόντογλου έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα, αν λάβουμε υπόψη ότι υπήρξε θερμός πολέμιος του ‘Παπισμού’ και συγγραφέας ενός μικρού βιβλίου με τον τίτλο, «Τί είναι η Ορθοδοξία και τί είναι ο Παπισμός; Απλαί και ταπειναί σκέψεις ενός πιστού τέκνου της Μιας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας», (εκδόσεις ‘Αστήρ’ 1992). Ο Αρχιμανδρίτης και Καθηγητής Πανεπιστημίου Βασίλειος Στεφανίδης, (Θεολογική Σχολή Χάλκης 1912-1922, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών 1924-1949), στο έργο του ‘Εκκλησιαστική Ιστορία απ’ αρχής μέχρι σήμερον’ (έκδοση ‘Αστήρ’ 1978), γράφει: «Οὐδείς ἄνθρωπος ἐγεννήθη μέ τόσον εὐρείαν καρδίαν, ὅσον ὁ Φραγκῖσκος»! Τέλος, αξίζει να γίνει αναφορά στην έκδοση στα ελληνικά, του έργου «Τα Μικρά Άνθη του αγίου Φραγκίσκου», με εξαιρετική εισαγωγή, μετάφραση και σημειώσεις του Παναγιώτη Αρ. Υφαντή (εκδόσεις ‘Ελληνικά Γράμματα’ 2002). Ο φιλοσοφικός και θεολογικός όρος «πανενθεϊσμός» υπήρξε σύλληψη του Γερμανού φιλοσόφου Karl Krause το 1828, προκειμένου να επισημάνει την διαφορά των ιδεών του Hegel (1770-1831) και του Schelling (1775-1854), ως προς τη σχέση του Θεού με το Σύμπαν, σε σύγκριση με τον πανθεϊσμό του Baruch Spinoza. Η χριστιανική πνευματικότητα, τουλάχιστον στην Ανατολή, αυτό που περιγράφεται με τον όρο «πανενθεϊσμός», το διακηρύττει σε έναν ύμνο του δοξαστικού των Αίνων του όρθρου της Κυριακής της Πεντηκοστής, γνωστού ως «Βασιλεύ Ουράνιε». Ο ύμνος δεν αποδίδεται σε κάποιον επώνυμο δημιουργό, ούτε είναι καταγεγραμμένος ο ακριβής χρόνος σύνθεσής του. Πάντως, θεωρείται έργο της πρώιμης χριστιανικής υμνογραφίας και συνδέεται με την θεολογική διατύπωση των όρων περί της τριαδικότητας του Θεού κατά τον 4ο αιώνα. Παραθέτω τον σύντομο και υπέροχο ύμνο προς το Άγιο Πνεύμα: «Βασιλεῦ Οὐράνιε Παράκλητε, τό Πνεῦμα τῆς Ἀληθείας, ὁ πανταχοῦ παρών καί τά πάντα πληρῶν, ὁ θησαυρός τῶν αγαθῶν καί ζωῆς χορηγός, ἐλθέ καί σκήνωσον ἐν ἡμῖν καί καθάρισον ἡμᾶς καί σῶσον Ἀγαθέ τάς ψυχάς ἡμῶν». Η ευχή της επικλήσεως του Παρακλήτου, περιέχει εφτά λέξεις, που κατά τη γνώμη μου, υποδηλώνουν την υποστατική σχέση του Θεού με τον Κόσμο: ‘ὁ πανταχοῦ παρών καί τά πάντα πληρῶν’. Ο αγιοπνευματικός ύμνος φανερώνει αυτό, στο οποίο αναφέρεται ο όρος «πανενθεϊσμός» στην φιλοσοφία και στην θεολογία. Αναδιφώντας τον πλούτο της Φραγκισκανικής Πνευματικότητας συναντούμε τον πανενθεϊσμό. Πρόκειται για την περί Θεού πρόσληψη, που συχνά συνδέεται με μορφές όπως, ο Άγιος Μποναβεντούρα, στο έργο του «Itinerarium Mentis in Deum» (Η πορεία του νου προς τον Θεό), αλλά και σύγχρονους εκφραστές αυτής της θεολογικής θέσης, όπως ο π. Richard Rohr. Η πανενθεϊστική χροιά της Φραγκισκανικής Πνευματικότητας διδάσκει ότι ο Θεός διαπερνά τα πάντα, τα πάντα υπάρχουν εντός της θείας παρουσίας, η δημιουργία είναι αντανάκλαση της θείας σοφίας και ο τελικός προορισμός όλων των όντων είναι η επιστροφή και ένωση με τον Θεό. Με μια άλλη διατύπωση, σε όλα τα πράγματα είναι παρούσα η αγαθότητα του Θεού, χωρίς να θίγεται η υπερβατικότητα του Θεού. Εν συνόψει, στην Φραγκισκανική Πνευματικότητα απαντώνται οι ακόλουθες θεμελιώδεις βασικές πτυχές: "Ο Θεός υπάρχει ή διαχέεται σε όλα τα πράγματα". Σε αντίθεση με τον πανθεϊσμό, που ταυτίζει τον Θεό με τον Κόσμο, ο πανενθεϊσμός μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι παρών μέσα σε όλη τη δημιουργία και τη συντηρεί. Είναι μια διδαχή που διακηρύττει την Ιερότητα της Δημιουργίας. Αυτή η διδασκαλία δίνει έμφαση στην εγγενή αγαθότητα που κοσμεί τον Κόσμο, ως άμεση αντανάκλαση της αγάπης και της παρουσίας του Θεού, ενώ καλλιεργεί τον σεβασμό προς τη Φύση και όλα τα πλάσματα. Ο Φραγκισκανός θεολόγος άγιος Μποναβεντούρα δίδασκε, ότι ο Θεός είναι "μέσα σε όλα, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτά· είναι έξω από όλα, αλλά δεν αποκλείεται από αυτά". Ο π. Richard Rohr, όπως και άλλοι σύγχρονοι Φραγκισκανοί, κάνουν λόγο για έναν «Συμπαντικό Χριστό», μια ισχυρή μαρτυρία για την παρουσία του Θεού σε όλη την Κτίση εξ αρχής́. Η πτυχή του πανενθεϊσμού, που διαφαίνεται στην Φραγκισκανική Πνευματικότητα, αντικρίζει την Φύση ως ευλογία και αντανάκλαση της στοργής του Προσώπου του Θεού, που οπωσδήποτε υπερβαίνει τα αισθητά όρια της Φύσης. Ένα μικρό αφιέρωμα από έναν άνθρωπο της Ανατολής, που αγαπά και τιμά τον άγιο Φραγκίσκο και πριν πολλά χρόνια, αξιώθηκε να γίνει προσκυνητής στην Ασίζη. Μνήμη αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης 2026

Η ΚΑΚΟΦΟΡΜΙΣΜΕΝΗ ΠΛΗΓΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΣΤΙΣ ΟΡΘΟΔΟΞΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ Η ΑΓΙΑ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΑΣ ΖΛΑΤΑ

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, από τη στιγμή, που εδώ και χρόνια, οι τοπικές εκκλησίες μετατράπηκαν σε εθνικές εκκλησίες και δέχθηκαν να γίνουν προπαγανδιστές «εθνικών» ιδεολογιών, ζει ένα ανομολόγητο σχίσμα στους κόλπους της. Έγινε γνωστό από την Μητρόπολη Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας, ότι τον Σεπτέμβριο του 2026 ταυτοποιήθηκαν τα ιερά λείψανα της Αγίας Νεομάρτυρος Χρυσής, που είχαν βρεθεί λίγο πρωτύτερα στον γενέθλιο τόπο, στο χωριό Χρυσή της Αλμωπίας (κατά την ανακοίνωση της Μητροπόλεως), γνωστής και ως Αγίας Ζλάτας. Η νεαρή σλαβόφωνη Μακεδόνισσα Ζλάτα, από το χωριό Σλάτενα ή Ζλάτινα των Μογλενών ή Καρατζόβας, (το χωριό μετονομάσθηκε σε Χρυσή, όπως και άλλοι οικισμοί στο νομό Πέλλης, που είχαν σλαβικά τοπωνύμια, στις 18 Μαρτίου 1926, με διατάγματα που δημοσιεύθηκαν στο ΦΕΚ αριθ. 97 τεύχος Α΄), στα 17 της χρόνια μαρτύρησε από Οθωμανούς то 1795, γιατί αρνήθηκε να εγκαταλείψει τον Χριστό και την Εκκλησία. Το βαπτιστικό όνομα της Αγίας ήταν Ζλάτα (Злата), που στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί ως «Χρυσή». Μια αναγκαία παρένθεση: Στο Βάπτισμα, κατά την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η ονοματοδοσία συνδέεται με την είσοδο του ανθρώπου στο επί γης Σώμα του Χριστού. Θα μπορούσε να ειπωθεί και με την πρόσληψη, ιδίως της ανατολικής θεολογίας περί του Προσώπου, ότι ο Θεός γνωρίζει τον άνθρωπο ως πρόσωπο, και ότι το όνομά του είναι το σημείο αυτής της μοναδικής προσωπικής ταυτότητας. Η παρένθεση περί του ανθρώπου και του ονόματός του, για λίγο θα συνεχισθεί: Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας υιοθετεί την εξής θεολογική ιδέα: Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο ενώπιον του Θεού, όχι μια απρόσωπη μονάδα μέσα στην μάζα της ανθρωπότητας. Η χριστιανική παράδοση δίνει ξεχωριστή βαρύτητα στο όνομα του ανθρώπου. Ο Θεός καλεί κάποιον «κατ' ὄνομα», και ακριβώς, η πρόσκληση είναι μοναδικά προσωπική. Στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη αναφέρεται «τὰ ἴδια πρόβατα καλεῖ κατ’ ὄνομα» (10:3), που σημαίνει, ότι δεν γνωρίζει απλά ο τσομπάνης το κοπάδι του, αλλά γνωρίζει κάθε «πρόβατο» ξεχωριστά. Τα ερείσματα της θεολογίας του Προσώπου, δεν βρίσκονται στους Πατέρες, αλλά στην Αγία Γραφή. Στην Παλαιά Διαθήκη ο Θεός καλεί ανθρώπους με το όνομά τους: «Μὴ φοβοῦ, ὅτι ἐλυτρωσάμην σε, ἐκάλεσά σε τὸ ὄνομά σου, ἐμός εἶ σύ» (Ησαΐας 43:1). Το όνομα ενός ανθρώπου σημαίνει προσωπική αναγνώριση και σχέση. Ιδίως στην Χριστιανική Ανατολή δεν έχει γίνει ανεκτή η θεωρία της ιερής γλώσσας, για τούτο και οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, υπήρξαν όχι μόνο Φωτιστές των Σλάβων, αλλά και Προστάτες της Ευρώπης, όπως τους ανακήρυξε ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, διότι σεβόμενοι την ιδιοπροσωπία των σλαβικών λαών, κήρυξαν το Ευαγγέλιο στη δική τους γλώσσα και όχι στην ελληνική ή στη λατινική, κάτι που παραπέμπει στην Ευρώπη των γλωσσών, αλλά και των κοινών κατά βάση αξιών. Σύμφωνα με όσα γράφτηκαν προηγουμένως εν συνόψει, περί του ονόματος και της θεολογίας του Προσώπου, ο Θεός, γνώριζε τη νεαρή Νεομάρτυρα με το όνομα που έλαβε κατά τη βάπτισή της· με το όνομα Ζλάτα (Злата). Στην ελληνική, από πλευράς εδαφικής επικράτειας του σύγχρονου κράτους, εκκλησιαστική παράδοση, η Ζλάτα μετονομάστηκε σε Χρυσή. Σε ακαδημαϊκή μελέτη για τους Νεομάρτυρες, αναφέρεται, ότι η Ζλάτα, με εξελληνισμό του ονόματός της σε Χρυσή (που μαρτύρησε το 1795) ήταν σλαβικής καταγωγής και καταγόταν από το χωριό Ζλάτενα των Μογλενών, όπως επικράτησε από τον 10ο αιώνα και μετά να ονομάζεται η περιοχή της σημερινής Αλμωπίας, ενώ στην οθωμανική περίοδο χρησιμοποιούνταν και το τοπωνύμιο Καρατζόβα. Μια αναδρομή και πάλι στο θέμα που ανάφερα στην αρχή: στο ανομολόγητο σχίσμα λόγω εθνικών ή φυλετικών ανταγωνισμών στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Η αντιμαχία Ελλήνων και Βουλγάρων έχει βάθος χρόνου. Ο τσάρος των Βουλγάρων Σαμουήλ επί τριάντα περίπου χρόνια μάχονταν κατά της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Εν τέλει, όπως είναι γνωστό, ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ο Μακεδών (958-1025), στις 29 Ιουλίου του 1014 στην Μάχη του Κλειδίου, συνέτριψε τις βουλγαρικές δυνάμεις, και τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1018, με τον θάνατο του Σαμουήλ, έπαυσε να υπάρχει βουλγαρικό κράτος. Η σκληρή μοίρα που επιφύλαξε ο Βασίλειος Β΄στους Βούλγαρους αιχμαλώτους, που τύφλωσε, του επιφύλαξε και τον τίτλο «Βουλγαροκτόνος». Η σκληρή αντιμαχία μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων, εκδηλώθηκε και με το Βουλγαρικό Σχίσμα του 1870, που καταδικάσθηκε με τη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως του 1872. Η ένταση οξύνθηκε κατά την περίοδο του λεγόμενου Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908). Στην οθωμανική Μακεδονία συγκρούονταν ένοπλες ομάδες Βουλγάρων και Ελλήνων, με σκοπό την ανάπτυξη της επιρροής είτε προς την Ελλάδα, που κατά κάποιον τρόπο εκπροσωπούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο, είτε προς την Βουλγαρία, που εκπροσωπούνταν από την Βουλγαρική Εξαρχία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Βουλγαρίας από το 1872 ήταν σχισματική, μέχρι το 1945 που έγινε άρση του σχίσματος από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το 1961, πάλι με πράξη του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, ανυψώθηκε η Εκκλησία της Βουλγαρίας σε Πατριαρχείο. Τα κατάλοιπα του μίσους των Ελλήνων κατά των Βουλγάρων και καθετί βουλγαρικού συνεχίστηκαν με ένταση και κατά τον Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο (1913). Στην Μακεδονία, βουλγαρικές εξαρχικές εκκλησίες κάθε άλλο παρά έγιναν σεβαστές ως ορθόδοξοι, έστω σχισματικοί, ιεροί ναοί. Στην Θεσσαλονίκη, στη σημερινή οδό Αλεξάνδρου Σβώλου και απέναντι από τον παλιό κινηματογράφο ‘Έσπερος’ υπήρχε εκκλησία των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου. Όχι απλά κατεδαφίστηκε εξ ολοκλήρου, αλλά ποτέ δεν τοποθετήθηκε έστω μια ταπεινή επιγραφή για να θυμίζει την ύπαρξή της. Πίσω από το Αντικαρκινικό Νοσοκομείο ‘Θεαγένειο’, υπάρχει πέτρινος ναός επ’ ονόματι του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Πρόκειται για βουλγαρικό ναό του αγίου Γεωργίου, που όταν καταλήφθηκε από του Έλληνες «αποβλήθηκε» ο Άγιος στον οποίο είχε αφιερωθεί. Στα Γιαννιτσά, ο κεντρικός παλαιός ναός της πόλης ήταν βουλγαρική εξαρχική εκκλησία των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, η οποία, όταν περιήλθε η πόλη στην ελληνική επικράτεια η εκκλησία επαναφιέρωθηκε στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη! Η καταστροφή, στην κυριολεξία ορθοδόξων ιερών ναών, επειδή δεν ήταν «ελληνοπρεπείς»(!!!) συνεχίστηκε όταν Μητροπολίτης Φλωρίνης ανέλαβε ο Αυγουστίνος Καντιώτης. Στη διάρκεια της ελληνικής δικτατορίας (1967-1974), που τον ανέδειξε μητροπολίτη, ο Καντιώτης γκρέμισε τον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Παντελεήμονος στη Φλώρινα, τον μητροπολιτικό ναό του Αμυνταίου και παλιούς ναούς σε χωριά της επαρχίας του. Σ’ αυτές τις εκκλησίες υπήρχαν τοιχογραφίες με επιγραφές στη σλαβωνική γλώσσα και κυρίως αυτό ήταν που τις καθιστούσε «μη ελληνοπρεπείς». Γίνονταν επιχρωματισμοί των επιγραφών, αλλά μετά από λίγο αποκαλύπτονταν οι σκλαβωνικές επιγραφές και πάλι. Αυτό μαρτυρείται και από τον Πρωτοπρεσβύτερο Αθανάσιο Ρούκαλη, με καταγωγή από τη Νάουσα, που υπήρξε μια από τις πιο δραστήριες ιερατικές φυσιογνωμίες της Φλώρινας κατά τα μέσα του 20ού αιώνα. Σε ένα βιβλίο, εν είδει αυτοβιογραφίας που είχε γράψει ομολογεί ότι, «έφερε βαρέως» το γεγονός ότι ο ναός του Αγίου Παντελεήμονος της Φλώρινας, που ήταν εφημέριος και προϊστάμενος, ‘είχε αρχιτεκτονικά στοιχεία και παλαιότερες επιγραφές σε σλαβικό ρυθμό και γραφή, κατάλοιπα της περιόδου των σχισματικών (εξαρχικών)’. Ομολογεί ότι είχε μεριμνήσει για την απομάκρυνση αυτών των στοιχείων, την αλλαγή του τέμπλου κ.λπ.. Εάν για κάτι οφείλουν οι Έλληνες και ιδίως οι Θεσσαλονικείς στη μνήμη του Μητροπολίτη Θεσσαλονίκη Παντελεήμονος Β΄του Χρυσοφάκη, είναι η ανέγερση στην παραλία, του προσκυνηματικού ναού των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου συμφιλιώνοντας, κατά κάποιο τρόπο, τους Έλληνες Ορθοδόξους, κυρίως της Μακεδονίας, με τους Θεσσαλονικείς Αγίους Φωτιστές των Σλάβων. Αν και ο Παντελεήμων Χρυσοφάκης, δέσμιος σαν Έλληνας, των προκαταλήψεων κατά των Βουλγάρων και των Σλάβων γενικότερα, καθιέρωσε, η μνημόνευση των Αγίων από τους ιερείς να γίνεται ως εξής: «των αγίων ισαποστόλων Κυρίλλου και Μεθοδίου, των Ελλήνων και Θεσσαλονικέων»! Βέβαια οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, τον 9ο αιώνα που έζησαν, ήταν μια εποχή που η έννοια «Έλληνας», ως φυλετικός προσδιορισμός δεν υπήρχε, ενώ κυριαρχούσε η έννοια του Ρωμαίου. Πέραν τούτου, η άρτια γνώση της τότε σλαβικής γλώσσας, που μιλιούνταν στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, καθιστά πολύ πιθανό το ενδεχόμενο, οι Άγιοι να είχαν σλαβική καταγωγή. Το μαρτύριο της αγίας Ζλάτα (1795), φαίνεται πως έγινε σύντομα γνωστό πέραν της περιοχής των Μογλενών. Έτσι εξηγείται η αναφορά της νεομάρτυρος στο «Νέο Μαρτυρολόγιο», που είχε συντάξει ο λόγιος μοναχός άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης (Νάξος 1749-Καρυές Αγίου Όρους 1809) το 1797 και εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Βενετία το 1799. Στο Νέο Μαρτυρολόγιο αναφέρεται η Νεομάρτυρας με το εξελληνισμένο όνομά της ως Χρυσή, αλλά ο Νικόδημος γράφει, ότι ήταν από «μίαν επαρχίαν της Βουλγαρίας, επονομαζομένην Μογλενών». Για πάρα πολλές δεκαετίες οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας θεωρούνταν Βούλγαροι, ενώ οι διάλεκτοι της μακεδονικής γλώσσας «χαρίζονταν» στη βουλγαρική γλώσσα. Στο χωριό Περίκλεια, (παλαιότερο τοπωνύμιο «Μπερίσλαβ» ή στα βλαχομογλενίτικα «Μπιρίσλαβ»), στην περιοχή Αλμωπίας της Πέλλας, υπάρχει μια παλιά εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, που χτίστηκε περίπου το 1800, από τους Μογλενίτες Βλάχους. Εκεί διασώζεται επιγραφή «Αγία Χρυσή – Σφιέτα Ζλάτα Μενγκλίντσκαγια», που αναφέρεται στην Αγία με την απόδοση του ονόματός της στην ελληνική μεταγραφή, αλλά και όπως ήταν γνωστή στην επιχώρια σλαβομακεδονική διάλεκτο, με προσθήκη του επιθετικού προσδιορισμού της καταγωγής της. Υπάρχει επίσης αρκετά παλιά φορητή εικόνα της Αγίας Νεομάρτυρος, που με ελληνικούς χαρακτήρες προσδιορίζεται η εικονιζόμενη Αγία ως «Σφέτη Ζλάτα». Μια σημείωση εδώ: Στην οθωμανική περίοδο και στο διοικητικό σύστημα των «μιλλέτ», ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο «μιλλέτ μπασί», δηλαδή ο ηγέτης όλων των Ορθοδόξων Χριστιανών, που αποκαλούνταν Ρωμιοί (Ρουμ Μιλλέτμπασι). Δεν υπήρχαν εθνοφυλετικοί διαχωρισμοί των Ρωμιών της Αυτοκρατορίας. Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι, Άραβες κ.λπ. Χριστιανοί Ορθόδοξοι υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπάγονταν στην πολυεπίπεδη δικαιοδοσία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Στο Πατριαρχείο τότε, όπως συμβαίνει εν πολλοίς και σήμερα κυριαρχούσε η ελληνική γλώσσα. Από μεγάλη και ασφυκτική ποιμαντική ανάγκη υποχωρούσε η χρήση της ελληνικής γλώσσας έναντι άλλων γλωσσών. Στην οθωμανική Μακεδονία, πατρίδα της αγίας Ζλάτα, οι ορθόδοξες εκκλησίες είχαν ως λειτουργική γλώσσα την ελληνική, αδιαφορώντας αν το σλλαβόφωνο κυρίως «ποίμνιο» των αγραμμάτων χωρικών παρακολουθούσε τις ακολουθίες χωρίς να καταλαβαίνει «τα γράμματα». Έτσι βρίσκεται η απάντηση, είτε ως προς την ‘διπλή’ επιγραφή όταν γίνεται αναφορά στη Νεομάρτυρα, είτε ως προς την επιγραφή στη σλαβική γλώσσα με ελληνικούς χαρακτήρες, όπως στις περιπτώσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Το σύγχρονο ελληνικό κράτος από της «πανηγυρικής» συστάσεώς του το 1830, αλλά και λίγο πρωτύτερα, το 1828, την περίοδο Καποδίστρια, ανασκουμπώθηκε σε έναν εργώδη αγώνα επιβολής της ομογενοποίησης του ελληνικού έθνους. Το φαινόμενο δεν ήταν ελληνική πρωτοτυπία, αλλά παράγωγο της διάδοσης της αρχής των εθνοτήτων, όπως την είχε διατυπώσει ο Ιταλός επαναστάτης και πολιτικός στοχαστής Giuseppe Mazzini. Αποτελούσε τον 19ο αιώνα μια θεμελιώδη ιδέα του φιλελεύθερου εθνικισμού. Στο επίκεντρο αυτής της αρχής ήταν η νεοφανής πολιτικά για την εποχή έννοια του έθνους, διότι το έθνος, ως φαντασιακή κοινότητα θεωρούνταν ότι είχε το δικαίωμα να σχηματίσει το δικό του ανεξάρτητο, κυρίαρχο και ενιαίο κράτος. Στην ελληνική περίπτωση εκ των πραγμάτων είχε επιδειχθεί ανοχή απέναντι στους Αρβανίτες, ως προς την κουλτούρα και ιδίως τη γλώσσα τους, κάτι που επιβιώνει ως σήμερα, στην περιοχή της Θήβας και της Αττικής κυρίως. Μετά το τέλος του Δεύτερου Βαλκανικού Πολέμου (1913) και την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στην ελληνική επικράτεια, το μείζον πρόβλημα στην προσπάθεια της ομογενοποίησης του «εμπλουτισμένου» πληθυσμιακά έθνους ήταν η κάθε άλλο παρά ευάριθμη παρουσία σλαβόφωνων πληθυσμών στην Μακεδονία. Στα πλαίσια της Συνθήκης του Νεϊγύ, είχε υπογραφεί ελληνοβουλγαρική συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών στις 27 Νοεμβρίου 1919. Η ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας είχε εθελοντικό χαρακτήρα. Οι πολίτες των δύο χωρών που ανήκαν σε μειονότητες, είχαν το δικαίωμα να επιλέξουν ελεύθερα, αν θα παραμείνουν ή αν θα μετεγκατασταθούν στη χώρα της προτίμησής τους με βάση την εθνική τους ταυτότητα. Στην πραγματικότητα, ο Έλληνας χωροφύλακας και ο Βούλγαρος συνάδελφός του, εμπλούτισαν de facto τον εθελοντικό χαρακτήρα της συνθήκης, με τον εκβιασμό και τον φόβο, που είχε ως αποτέλεσμα τον εξαναγκασμό σλαβόφωνων πληθυσμών της Μακεδονίας, που δεν ένιωθαν Βούλγαροι, να εγκαταλείψουν τους γενέθλιους τόπους τους και να εγκατασταθούν στη Βουλγαρία, ενώ κάτι αντίστοιχο συνέβη με πληθυσμούς της Βουλγαρίας, που επίσης υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους και να έρθουν στην Ελλάδα. Η εφαρμογή των όρων της προηγούμενης ελληνοβουλγαρικής συνθήκης υπήρξε ένα πρώτο μέτρο στην προσπάθεια ομογενοποίησης του ελληνικού έθνους στη Μακεδονία, με την μέθοδο της εθνοκάθαρσης! Με την εγκατάσταση προσφύγων από την Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολία στην Μακεδονία, σε εφαρμογή της ελληνοτουρκικής συμφωνίας ανταλλαγής πληθυσμών του 1923, που είχε υποχρεωτικό χαρακτήρα, έγινε μια δεύτερη μεγάλη προσπάθεια ομογενοποίησης του έθνους στις «νέες ελληνικές χώρες», και συγχρόνως με σκόπιμα μέτρα περιθωριοποιήθηκαν οι σλαβόφωνοι Μακεδόνες, με απαγορεύσεις χρήσης της σλαβομακεδονικής γλώσσας και δημόσιας έκφρασης της μακεδονικής κουλτούρας, κάτι που δυστυχώς συμβαίνει μέχρι σήμερα, με αμείωτη ένταση εκ μέρους του κράτους και κρατικών θεσμών, όπως η δικαστική λειτουργία. Την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά (1936) και στα πλαίσια της φιλόδοξης οικοδόμησης του Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού, οι διώξεις κατά των σλαβόφωνων Μακεδόνων εντάθηκαν. Ο νομάρχης Φλώρινας της εποχής απόστρατος υποστράτηγος Ιωάννης Τσακτσήρας, γνωστός για τις ακραίες εθνικιστικές του ιδέες, καθόσον είχε διατελέσει νωρίτερα αρχηγός των «Χαλυβδόκρανων» της εθνικιστικής, αντισημιτικής και φασιστικής οργάνωσης Εθνική Ένωσις «Ελλάς» (ΕΕΕ), είχε εξαπολύσει κυριολεκτικά απηνή διωγμό κατά των σλαβόφωνων Μακεδόνων. Στην διάρκεια της θητείας του και στα πλαίσια βίαιης αφομοίωσης και απαγόρευσης της μακεδονικής γλώσσας, εφάρμοσε σκληρά αστυνομικά μέτρα, διώξεις και βασανιστήρια. Ένα από τα μέτρα ήταν η υποχρεωτική κατάποση ρετσινόλαδου σε συνδυασμό με την κατανάλωση αλμυρής ρέγγας (χωρίς την παροχή νερού), σε άνδρες που καταλαμβάνονταν να μιλούν μακεδονικά, όπως βέβαια και κατά πολιτικά αντιφρονούντων προς το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Την περίοδο Μεταξά, η Εκκλησία της Ελλάδος, είχε επιβάλλει στους κληρικούς, κάτι που αφορούσε κυρίως τη Μακεδονία, «νὰ μὴ δίδωνται σλαυϊκὰ ὀνόματα» κατά την ονοματοδοσία στο μυστήριο της Βάπτισης (Εὐρετήριο Νομοκανονικῶν Ἀποφάσεων τῆς Ἱεράς Συνόδου, ἐγκύκλιος 152/1219/1150/20-5-1937 Ἱερᾶς Συνόδου). Οι εθνικιστικοί ανταγωνισμοί στα Βαλκάνια, και στην Ανατολική Ευρώπη, που κατοικούν Ορθόδοξοι Χριστιανοί συνεχίζουν να υπάρχουν, άλλοτε τραγικά ολοφάνεροι και άλλοτε υποχθόνιοι. Οι κατά τόπους Ορθόδοξες Εκκλησίες, αφότου μεταβλήθηκαν σε εθνικές εκκλησίες, έγιναν συχνά οχήματα επιθετικής πολιτικής των κρατών της έδρας τους, σε βάρος άλλων λαών, ακόμα και ομόδοξων. Η περίπτωση του Πατριαρχείου Μόσχας με τον πόλεμο της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας, αποτελεί μια προδοσία του Ευαγγελίου και μια συνειδητή επιβολής σχίσματος στην Ορθόδοξη Εκκλησία για πολιτικούς εθνικιστικούς λόγους. Η επιμονή, στην περίπτωση της εύρεσης των τιμίων λειψάνων της αγίας νεομάρτυρος Ζλάτα, εκ μέρους της Μητροπόλεωε Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας να ἁποκρύπτεται»το βαπτιστικό όνομα της Αγίας και να προβάλλεται μόνον η μεταφορά του στην ελληνική γλώσσα, αποτελεί κατά την ταπεινή μου γνώμη, κατάλοιπο των «εκκλησιαστικών» προκαταλήψεων της Εκκλησίας της Ελλάδος κατά των Βουλγάρων και Μακεδόνων Ορθοδόξων Χριστιανών και των αντίστοιχων τοπικών εκκλησιών τους, ενώ καταδεικνύεται απαξία κατά των Ελλήνων πολιτών σλαβομακεδονικής γλωσσικής ταυτότητας. Λες και μόνον Έλληνες και Ελληνίδες μπορούσαν να γίνουν νεομάρτυρες στα χρόνια της οθωμανικής δουλείας….. 2 Οκτωβρίου 2026 ©Γιώργος Α. Δούδος

ΜΙΚΡΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΟΣΕ ΜΠΕΝ ΜΑΪΜΟΝ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΟΥ ROSH HASHANAH TOY ΕΤΟΥΣ 5787/2026

Rosh Hashanah (רֹאשׁ הַשָּׁנָה) σημαίνει κατά πιστή απόδοση από την εβραϊκή «Κεφαλή του Χρόνου» και σηματοδοτεί την εβραϊκή Πρωτοχρονιά, την 1η ημέρα του μήνα Tishrei. Για τον Λαό Ισραήλ το νόημα του Rosh Hashanah, δεν είναι μια γιορτή αλλαγής του θρησκευτικού ημερολογιακού έτους, αλλά προσφέρει ένα βαθύτερο κέντρισμα, για τον άνθρωπο, ως νοήμονα ύπαρξη. Το Rosh Hashanah συνδέεται ιδιαίτερα, σύμφωνα με την ορθόδοξη κυρίως πρόσληψη του Ιουδαϊσμού με τη δημιουργία του ανθρώπου και αναφέρεται στην ανανέωση ολόκληρης της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι μια πρόσκληση και πρόκληση συνάμα, μιας και βρισκόμαστε στην αρχή ενός καινούργιου χρόνου και οφείλω, ως υπαρξιακό χρέος να δει ο καθένας και η καθεμιά, ποιος είμαι και πώς θέλω να συνεχίζω την επίγεια διαδρομή μου. Το Rosh Hashanah εμπεριέχει και την υπόμνηση της «Yom ha Din», της «Ημέρας της Κρίσης». Στην μακραίωνη παράδοση των Ραβίνων και των Σοφών του Ισραήλ, πιστεύεται πως κατά το Rosh Hashanah, ο Θεός κρίνει τον άνθρωπο για τη ζωή του κατά την χρονιά που πέρασε. Για τούτο το Rosh Hashanah αποτελεί την αφετηρία της περιόδου των Δέκα Ημερών Μετάνοιας και Επιστροφής (Aseret Yemei Teshuvah), που κορυφώνονται στην ημέρα του «Yom Kippur». Δεν προβάλλεται ο Αντονάι σαν ένας θεός-δικαστής, που τιμωρεί. Αλλά ως Πατέρας-Μητέρα, που με ανοιχτή αγκαλιά περιμένει τον κάθε άνθρωπο, χωρίς διάκριση, να επιστρέψει, κάνοντας η καθεμιά και ο καθένας την προσωπική «teshuvah (תשובה)». Πρόκειται για επιστροφή στην Πηγή της Ζωής, στον συνάνθρωπο, ως συνοδοιπόρο, αλλά και στον εαυτό μας, που συχνά αγνοούμε! Με την απαντοχή του Rosh Hashanah στρέφω με σεβασμό την σκέψη μου στον Μωυσή Μαϊμονίδη, (εβραϊκά: מֹשֶׁה בֶּן־מַיְמוֹן‬ Mōše bēn-Maymōn; αραβικά: موسى بن ميمون‎‎ Mūsā bin Maymūn) ή Ραμπάμ όπως αναφέρεται μεταξύ των Ραβίνων και των μελετητών της Τορά και του Ταλμούντ, (από το αρτικόλεξο του τίτλου και του ονόματός του «RMBM», Ραβίνος Μωσέ μπεν Μαϊμόν) ( Κόρντοβα 30 Μαρτίου 1138 – Κάιρο 13 Δεκεμβρίου 1204). Ο Μαϊμονίδης ήταν Ραβίνος, Αριστοτελικός Φιλόσοφος, Θεολόγος, Ιατρός, Αστρονόμος και συγγραφέας. Υπήρξε ένας από τους πλέον παραγωγικούς μελετητές και ερμηνευτές της Τορά κατά τους Μέσους Χρόνους, ενώ η σύνολη σκέψη του, έχει ασκήσει τεράστια επιρροή, όχι μόνο μεταξύ των Εβραίων. Ο σπουδαίος Σαλαντίν τον είχε τιμήσει με την εμπιστοσύνη του και ο Μαϊμονίδης υπήρξε ο προσωπικός Ιατρός του. Ως Ραβίνος, είχε προσφέρει τη διακονία του στο Μαρόκο και στην Αίγυπτο. Σήμερα τα έργα του και οι απόψεις του θεωρούνται θεμελιώδεις για την εβραϊκή, σκέψη. Ένα από τα σημαντικά έργα του ήταν το βιβλίο Μισνέ Τορά, (σε κατά λέξη μετάφραση «Επανάληψη της Τορά»). Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας κωδικοποίησε όλες τις υποχρεώσεις, θρησκευτικές, λατρευτικές κ.λπ. των Εβραίων, που πηγάζουν από την Τορά (Πεντάτευχος). Είναι οι γνωστές στον Ιουδαϊσμό 613 Μιτσβότ (εντολές) του Μαϊμονίδη Με την ευκαιρία του Rosh Hashanah η προσοχή μου στέκεται σε ένα άλλο εξαιρετικά σημαντικό σύγγραμμα του Μαϊμονίδη. Το έργο έχει γραφτεί στα αραβικά με τίτλο Dalālat al-Ḥāʾirīn. Η απόδοσή στα αγγλικά είναι “The Guide of the Perplexed. Ο τίτλος του αραβικού πρωτοτύπου Dalālat al-Ḥāʾirīn (دلالة الحائرين), δίνει βαρύτητα στη λέξη ḥāʾirīn, που σημαίνει «οι απορημένοι, οι αμήχανοι, όσοι βρίσκονται σε σύγχυση». Όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ο Μαϊμονίδης υπήρξε σημαντικός μελετητής του Αριστοτέλη και της φιλοσοφικής σκέψης του, γεγονός που επηρέασε την αριστοτελική φιλοσοφική σκέψη στη Δύση. Το παραπάνω έργο του Μαϊμονίδη θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά με τον τίτλο «Οδηγός των Απορημένων». Διότι με το έργο του αυτό ο Ραμπάμ, δεν αναφέρεται απλά στους ανθρώπους που «έχουν μπερδευτεί». Αναφέρεται κατά κύριο λόγο στους Εβραίους, αλλά και γενικότερα σε Μουσουλμάνους και Χριστιανούς, εφόσον όλοι τους είναι αποδέκτες μιας εξ αποκαλύψεως Πίστης, που έχοντας μελετήσει τη φιλοσοφία και ιδίως την αριστοτελική σκέψη, βρίσκονται σε αμηχανία, επειδή δεν μπορούν να συμφιλιώσουν τη φιλοσοφική λογική με την Τορά και την πίστη. Μια παρατήρηση εδώ: Η Τορά (Πεντάτευχος) είναι αποδεκτή ως θεόπνευστη, τόσο από τους Χριστιανούς, όσο και από τους Μουσουλμάνους). Με αφορμή την απαντοχή του Rosh Hashanah ο Ραβίνος David Seidenberg, θέτει ένα ρηξικέλευθο και ίσως ανατρεπτικό ερώτημα, για τους αμύντορες της ιουδαϊκής ορθοδοξίας: «Τι θα γινόταν αν ο Μαϊμονίδης ήταν ένας οικολογικός στοχαστής, αιώνες πριν υπάρξει η Οικολογία; Στο βιβλίο του "Οδηγός για τους Αμήχανους", ο Μαϊμονίδης απορρίπτει σθεναρά την ιδέα ότι το σύμπαν και η Φύση δημιουργήθηκαν προς όφελος της ανθρωπότητας, προσφέροντας ένα ριζικά μη ανθρωποκεντρικό όραμα του φυσικού κόσμου. Οι ιδέες του εγείρουν εντυπωσιακά ερωτήματα σχετικά με την ηθική των ζώων, την οικολογία, τη θεωρία της Γαίας και την εξελικτική βιολογία, ενώ παράλληλα υποδεικνύουν μια σαφώς εβραϊκή Οικοθεολογία». Στο ΙΙΙ μέρος, κεφ. 13 του έργου «Οδηγός των Απορημένων», ο Μαϊμονίδης απορρίπτει αδίστακτα την ιδέα ότι, το σύμπαν δημιουργήθηκε για χάρη του ανθρώπου. Υποστηρίζει ότι, «το Σύμπαν δεν υπάρχει για χάρη του ανθρώπου, αλλά κάθε ον, υπάρχει χάριν του εαυτού του». Η παραπάνω θέση του Μαϊμονίδη αποτελεί μια ρητή ανθρωποκεντρική ανατροπή της επικρατούσας ιουδαϊκής κοσμολογίας. Ο Μαϊμονίδης στην ερώτηση: «Ποιος είναι ο σκοπός της δημιουργίας;», απορρίπτει την απάντηση, πως ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο για τον άνθρωπο. Κοντολογίς, ο Μαϊμονίδης λέει ότι θα έπρεπε να εξηγήσουμε, γιατί υπάρχουν οι τεράστιες ουράνιες σφαίρες, οι αστερισμοί, τα ζώα, τα φυτά και όλα τα έμβια όντα, αφού ο άνθρωπος θα μπορούσε, τουλάχιστον νοητά καθ’ υπόθεση, να υπάρχει χωρίς πολλά από αυτά. Η δική του, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θέση, είναι η εξής: «Ο Θεός θέλησε να υπάρχουν όλα τα όντα και κάθε ον, έχει τη δική του θέση και τον δικό του σκοπό μέσα στην τάξη της Δημιουργίας». Γι' αυτό γράφει, ότι όπως ήταν θέλημα του Θεού να υπάρχει ο άνθρωπος, έτσι ήταν θέλημά Του να υπάρχουν οι ουρανοί, τα αστέρια, οι άγγελοι και όλα τα άλλα όντα, και καθένα, διαθέτει κατά κάποιο τρόπο σκοπό της δικής του υπάρξεως. Ο Μαϊμονίδης αποκαλύπτεται όχι απλά «μη ανθρωποκεντρικός» ως προς την κοσμολογική του θεώρηση, αλλά κυρίως είναι αντι-τελεολογικός ως προς τον σύμπαντα Κόσμο. Στο ερώτημα του νου μας, «για ποιον σκοπό δημιουργήθηκε ολόκληρο το σύμπαν;», η απάντηση του Μοσέ μπεν Μαϊμόν είναι, πως η απάντηση σε τούτο το ερώτημα υπερβαίνει τις δυνατότητες της ανθρώπινης γνώσης και ότι ο τελικός λόγος της ύπαρξης του Σύμπαντος, είναι το θέλημα και η σοφία του Θεού! Η παραπάνω θέση του Μαϊμονίδη προκαλεί μεγάλη εντύπωση, γιατί η ιδέα, ότι «όλα δημιουργήθηκαν για τον άνθρωπο» ήταν η κυριαρχούσα και απολύτως φυσική κοσμολογική απάντηση . Αργότερα, φιλόσοφοι όπως ο Θωμάς ο Ακινάτης ή ο Leibniz, θεώρησαν αρκετά δύσπεπτη αυτή τη θέση του Μαϊμονίδη. Αν λάβουμε υπόψη το πρώιμο έργο του Μαϊμονίδη με τίτλο ‘Σχόλιο στη Μισνά’, αναδεικνύεται ο μπεν Μαϊμόν έντιμος και τολμηρός αναζητητής της αλήθειας. Διότι στο παραπάνω πρώιμο έργο του, αποδέχεται την επικρατούσα ανθρωποκεντρική τελεολογία, που στον Οδηγό των Απορημένων, την απορρίπτει, κάτι που επισημαίνεται από πολλούς σύγχρονους μελετητές ως φιλοσοφική μετατόπιση. Ας ξαναγυρίζουμε στην Κεφαλή του Χρόνου, στο Rosh Hashanah του έτους 5787 από κτίσεως Κόσμου. Είναι μια ευκαιρία, με έναυσμα τις σκέψεις του Μοσέ μπεν Μαϊμόν, του μεγάλου Ραμπάμ, να υποδεχθούμε την εβραϊκή Πρωτοχρονιά, υπερβαίνοντας την περίσκεψη για τον εαυτό μας και τους συνοδοιπόρους μας, αλλά να συλλογιστούμε τη Yom ha Din, την Ημέρα της Κρίσης μας, σε σχέση με το πώς βλέπουμε την Κτίση, τον Όμορφο Κόσμο του Αντονάι. Και η τεσουβά, να έχει εύρος και βάθος, έτσι ώστε να αποκατασταθεί η εναρμόνισή μας με τον σύμπαντα Κόσμο! Θεσσαλονίκη, 05/09/2026

Η ΑΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΙΑ! Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ

Την αφορμή για τούτο το σημείωμα, μου έδωσε η δήλωση του Καθηγητή Γιάννη Στουρνάρα, διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, σε συνέντευξή του (24/07/2026) σε τηλεοπτικό κανάλι, ότι "θα είναι τρέλα η επαναφορά της 13ης σύνταξης". Τα προσόντα του κ. Στουρνάρα δεν μπορεί να αμφισβητηθούν, όπως και οι πληροφορίες που συνάγονται από το βιογραφικό του, όσον αφορά τις σπουδές του, την διδακτική και ερευνητική προϋπηρεσία και την θητεία του σε θέσεις ευθύνες σε κυβερνήσεις της χώρας. Θεωρώ όμως, ότι ο κ. Στουρνάρας, όπως και άλλοι πολιτικοί, αποτελούν κλασικά δείγματα αυτού που λέμε «τεχνοκράτης». Ας ορίσουμε τον όρο ‘τεχνοκράτης’: Τεχνοκράτης είναι κυρίως ο ειδικός σε έναν τομέα. Αντιμετωπίζει τα προβλήματα με βάση την κατάρτισή του, τα πρόδηλα δεδομένα, την αποτελεσματικότητα και τις τεχνικές λύσεις για την αντιμετώπιση κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων ή γενικότερα ζητημάτων. Το βασικό ερώτημα του τεχνοκράτη είναι: «Τι λειτουργεί καλύτερα;» Τολμώ να πω, ότι ο τεχνοκράτης λειτουργεί σαν τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, δίχως αισθήματα, δίχως συναισθήματα και έχει αποβάλλει από το νου και την καρδιά του κάθε πολιτικό οραματισμό! Η σημερινή κυβέρνηση της Ελλάδος, αμέσως μόλις συγκροτήθηκε, μετά τις εκλογές του 2019, είχε καταρτίσει το νόμο 4622/2019 (ΦΕΚ Α΄133), με την χαρακτηριστική επικεφαλίδα, «Επιτελικό Κράτος: οργάνωση, λειτουργία και διαφάνεια της Κυβέρνησης, των κυβερνητικών οργάνων και της κεντρικής δημόσιας διοίκησης». Με το νόμο αυτό εκφράστηκε η βούληση του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, υπό την ηγεσία του Κυριάκου Μητσοτάκη, να αναδείξει τους τεχνοκράτες, πρωταγωνιστές στο πολιτικό προσκήνιο της χώρας. Και πράγματι, αρκετά στελέχη της κυβέρνησης, τόσο κατά την πρώτη θητεία της, όσο κατά την τρέχουσα, νομίζω, πως μάλλον είναι τεχνοκράτες και ελάχιστα ή και καθόλου πολιτικοί. Η κυβέρνηση Κυριάκου Μητσοτάκη, αν και προέρχεται από το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας, φορέα των πολιτικών αρχών της λεγόμενης ‘Λαϊκής Δεξιάς’, ουσιαστικά μιμείται επιλογές και πρακτικές του Κώστα Σημίτη και του υπό την ηγεσία του τεχνοκρατικού ΠΑΣΟΚ. Για τούτο, πολλά στελέχη του ΠΑΣΟΚ εκείνης της περιόδου στελεχώνουν τη Νέα Δημοκρατία και την κυβέρνηση της χώρας, με άνεση και χωρίς ίχνος «ιδεολογικής» διστακτικότητας. Δεν έχω την πρόθεση να συνεχίσω με κριτική θετική ή αρνητική του «εφευρήματος» του ‘επιτελικού κράτους’. Αλλά είναι αναγκαίο να αναφέρω μια διαφορά που αντιπαραβάλλει τον πολιτικό από τον τεχνοκράτη. Για να αποφύγω και την ελάχιστη παρανόηση, πολιτικό δεν θεωρώ τον επαγγελματία που σταδιοδρομεί μέσω της πολιτικής, γιατί και αυτός, με τον τρόπο και τις μεθοδεύσεις του είναι ένας τεχνοκράτης, που επιδιώκει προσωπικά να νέμεται την εξουσία, ως ατομικό τρόπαιο! Η πολιτική είναι η συνειδητή συμμετοχή στη ζωή της κοινότητας, με σκοπό την προαγωγή του κοινού αγαθού, με ευθύνη, μέσω συνεργασίας και υπέρβασης του ατομικού συμφέροντος. Με άλλα λόγια: Πολιτική είναι η έμπρακτη φροντίδα για τα κοινά, η βίωση του "εμείς" και η ανάληψη υπεύθυνων πρωτοβουλιών για το κοινό παρόν και το κοινό μέλλον. Όποια και όποιος μετέχει της πολιτικής, με το παραπάνω περιεχόμενο είναι ‘πολιτικός’ και αναμφίβολα διαφέρει από τον τεχνοκράτη, τόσο ως προς τους στόχους, όσο και ως προς τα μέσα που χρησιμοποιεί. Ο τεχνοκράτης είναι χρήσιμος και αναγκαίος, αρκεί, κατά τη γνώμη μου να μη πρωταγωνιστεί στο προσκήνιο του δημόσιου βίου, αλλά να εποπτεύεται από τον πολιτικό ηγέτη και οι γνώσεις του να συνεισφέρουν στην υλοποίηση των στόχων της πολιτικής. Γιατί ας ειπωθεί ξανά: Η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού μέσα από την σκοπιά του "εμείς". Ο τρόπος που μεταβάλλει την ατομική ευθύνη σε κοινή δημιουργία, όπου το κοινό καλό προηγείται κατά πάντα της ατομικής προβολής. Η πολιτική αρχίζει εκεί όπου ο άνθρωπος παύει να ρωτά μόνο "τι με συμφέρει;", αλλά εναγωνίως ρωτά "τι ωφελεί την κοινότητα στην οποία ανήκω;". Ο τεχνοκράτης, που πρωταγωνιστεί στο πολιτικό παίγνιο, κατά κανόνα περιορίζεται στο ερώτημα “τί συμφέρει;”. Η Hannah Arendt έζησε τόσο την φρίκη του Ναζισμού, όσο και την κτηνωδία του Σταλινισμού και για τούτο προσπάθησε να απαντήσει στο ερώτημα: Τι χάνεται όταν εξαφανίζεται η πραγματική πολιτική; Για την Arendt πολιτική δεν είναι ούτε η οικονομία, ούτε η διοίκηση, ούτε πολύ περισσότερο η γραφειοκρατία. ‘Πολιτική είναι ο δημόσιος χώρος της ελευθερίας’! Στο έργο της «Η ανθρώπινη κατάσταση» (The Human Condition) [1958], διακρίνει τρεις ανθρώπινες δραστηριότητες: Την εργασία (labour): που παράγει ό,τι χρειάζεται για τη συντήρηση της ζωής, την κατασκευή (work): για τη δημιουργία του ανθρώπινου κόσμου, και την δράση (action):, που συνιστά την αυθεντική πολιτική. Η δράση είναι η συνάντηση ανθρώπων, που μιλούν, πείθουν, συνεργάζονται και αρχίζουν κάτι νέο. Γι' αυτό η Arendt θεωρεί ότι η πολιτική γεννιέται μεταξύ των ανθρώπων. Η πολιτική δεν είναι υπόθεση ενός ατόμου, ακόμα κι αν πρόκειται για «χαρισματικό» ηγέτη, αλλά είναι απαύγασμα που δημιουργούν πολίτες ισότιμοι και ελεύθεροι! Μια εξαιρετικά σημαντική επισήμανση των στοχασμών της Arendt είναι η έννοια της plutality (πολλαπλότητας), που οφείλει να αποτελεί στοιχείο sine qua non της πολιτικής, καθόσον οι άνθρωποι δεν είναι ίδιοι, αλλά καθένας και καθεμιά αποτελεί έναν ξεχωριστό πολύτιμο μικρόκοσμο. Αν καταργηθεί η αποδοχή της πολλαπλότητας, χαρακτηριστικό των ανθρώπινων υπάρξεων, κάτι που επιχειρείται από τις δικτατορίες και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα κάθε μορφής, τότε καταργείται η πολιτική και υποκαθίσταται από την διοίκηση που διαχειρίζεται την Εξουσία! Ο Αριστοτέλης και η Hannah Arendt συναντώνται στα παρακάτω καίρια σημεία: I. Η πολιτική δεν είναι επάγγελμα αλλά ανθρώπινη λειτουργία. II. Ο άνθρωπος ολοκληρώνεται υπαρξιακά μόνο μέσα στην κοινότητα. III. Το κοινό αγαθό προηγείται του ατομικού συμφέροντος, IV. H πολιτική γεννάται μέσα από τον διάλογο και τη συμμετοχή. V. H αδιαφορία για τα κοινά αποδυναμώνει όχι μόνο την κοινωνία αλλά καθιστά τον άνθρωπο καχεκτικό και τον υποβιβάζει στην κατάσταση του ιδιώτη, κατά την αρχαιοελληνική έννοια, που αποδίδεται ικανοποιητικά σε άλλες γλώσσες με τη λέξη idiot! Οι τεχνοκράτες, όπως και ο κ. Στουρνάρας, αξιοποιούνται στο έπακρο από το ασυναίσθητο τραπεζικό και γενικότερα χρηματοοικονομικό σύστημα, από τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, που το μόνο που τις ενδιαφέρει είναι η αύξηση και συσσώρευση κερδών, αδιαφορώντας για το κοινωνικό περιβάλλον τους. Συνήθως, ο όρος «εταιρική ευθύνη» που ακούγεται συχνά, είναι κενός περιεχομένου, ιδίως ως προς το δεύτερο σκέλος της, τον όρο «ευθύνη», και προβάλλεται κατάλληλα κατά καιρούς, για λόγους διαφημιστικούς και προσέλκυσης νέας πελατείας και αύξησης κερδών! Στην αντιμαχία πολιτικής έναντι των τεχνοκρατών, θεωρώ, πως η καλύτερη απάντηση, που αληθεύει ακατάπαυστα, είναι η ρήση του Γεωργίου Παπανδρέου, του ηγέτη της Ενώσεως Κέντρου, το 1960 στην Βουλή των Ελλήνων, όταν γινόταν από την τότε κυβέρνηση της ΕΡΕ για οικονομική ανάπτυξη: «Όταν ευημερούν οι αριθμοί, δυστυχούν οι άνθρωποι»! ©ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΔΟΥΔΟΣ 30/07/2026

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΙΣΛΑΜ Απόπειρα κατανόησης ενός Δρόμου Ζωής, μιας Κοσμοθέασης

Στη μνήμη του Louis Massignon (1883-1962) και του William Montgomery Watt (1909-2006). Δύο Χριστιανών μελετητών του Ισλάμ, που το προσέγγισαν με κατανόηση και βαθύ σεβασμό. Στις 26 Ιουλίου 2026, ένας 21χρονος Γερμανός πολίτης, ο Abdul Ballout, προκάλεσε με τη χρήση ενός οχήματος την δολοφονία ενός ανθρώπου και τον τραυματισμό άλλων είκοσι εννιά, στην εκδήλωση του Pride στο Βερολίνο. Είναι η τελευταία επιχείρηση διασποράς του τρόμου και του θανάτου, από τζιχαντιστές στην Ευρώπη. Ο νεαρός Abdul, σύμφωνα με πληροφορίες, είχε προσπαθήσει να γίνει μέλος του Ισλαμικού Κράτους. Η ισλαμιστική τρομοκρατία στην Ευρώπη είναι μια πραγματικότητα. Ασκείται από το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) και παλιότερα από την Αλ Κάιντα, αλλά και από μεμονωμένους ισλαμιστές, όπως στην περίπτωση του νεαρού Abdul Ballout. Η Europol (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Αστυνομίας), στις ετήσιες εκθέσεις της για την κατάσταση της τρομοκρατία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (TE-SAT), έχει κάνει χρήση των εξής όρων: Κατά τα έτη 2006 έως το 2010 «ισλαμική τρομοκρατία», από το 2011 έως το 2014 «φανατική θρησκευτική τρομοκρατία», ενώ από το 2015 και μετά, χρησιμοποιεί τον όρο «τζιχαντιστική τρομοκρατία». Η Europol περιγράφει τον τζιχαντισμό ως μια "βίαιη ιδεολογία που εκμεταλλεύεται τις παραδοσιακές μουσουλμανικές αντιλήψεις». Οι τζιχαντιστές νομιμοποιούν τη χρήση βίας, επικαλούμενοι την μουσουλμανική ιδέα για το Jihad (τζιχάντ), έναν όρο που κυριολεκτικά σημαίνει "προσπάθεια" ή "αγώνας", αλλά που αρκετοί Μουσουλμάνοι Ουλεμάδες (ερμηνευτές του ισλαμικού νομικού συστήματος), του προσδίδουν την έννοια του «ιερού πολέμου» κατά των απίστων. Ο Ισλαμισμός είναι κακοποίηση του Ισλάμ. Πρόκειται για την ιδεολογικοποίηση μιας πρότασης ενός τρόπου ζωής και κοσμοθέασης, που πηγάζουν από το Κοράνιο. Επικαλείται προσήλωση στο γράμμα του Κορανίου, εξ ου και χαρακτηρίζεται ως φονταμενταλιστές, ενώ ένα άλλο γνώρισμα που το διακρίνει από το Ισλάμ, είναι η χρήση, σε συλλογικό ή και ατομικό επίπεδο του τακφίρ. Στο Ισλάμ η αυθαίρετη ή η αβάσιμη καταγγελία ενός μουσουλμάνου ως άπιστου ονομάζεται τακφίρ (تكفير, takfīr). Ο όρος προέρχεται από τη λέξη κάφιρ (kāfir = άπιστος) και καθιστά τον Μουσουλμάνο που κρίνεται άπιστος ή αποστάτης, απόβλητο από την κοινότητα των πιστών (ούμμα). Στη σύγχρονη εποχή γίνεται χρήση του όρου ‘τακφιρισμός’ (takfirism) για να περιγράψει ιδεολογίες ή ομάδες, που κάνουν κατάχρηση του takfīr, χαρακτηρίζοντας εύκολα άλλους μουσουλμάνους αποστάτες ή απίστους. Σε μουσουλμανικό θεολογικό επίπεδο, το τακφίρ θεωρείται ως βλασφημία κατά του Θεού (Αλλάχ), που είναι ο μόνος ακριβοδίκαιος κριτής των ανθρώπων, κάτι που εμπεριέχεται σε ένα από τα ενενήντα εννέα υπέροχα ονόματα του Θεού, το Al-Ḥakam (ٱلْحَكَم), που στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί ως ‘ο Κριτής’ ή ‘ο Δίκαιος Διαιτητής’. Πρόκειται για το κατ’ εξοχήν όνομα, που υποδηλώνει ότι ο Αλλάχ απονέμει την τελική και αλάνθαστη κρίση. Το όνομα τούτο του Θεού περιέχεται στην σούρα Al An’am 6, εδάφιο 114 του Κορανίου. Το τακφίρ, όπως εφαρμόζεται από οργανώσεις, παλιότερα από την Αλ Κάιντα, αργότερα από το ‘ Ισλαμικό Κράτος’, από τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν, τους Ντεομπάντι στο Πακιστάν, τους ‘Αδελφούς Μουσουλμάνους’ της Αιγύπτου, κυρίως σύμφωνα με τις διδασκαλίες του Sayyid Qutb (1906-1966) και από τη Χαμάς στην Λωρίδας της Γάζας, που είναι ‘παράρτημα’ των Αδελφών Μουσουλμάνων μεταξύ των Παλαιστινίων, είναι μια βλάσφημη πρακτική, που αμφισβητεί έμπρακτα την κρίση του Θεού, όπως ειπώθηκε και πιο πάνω. Ένα κοινό γνώρισμα όλων των τάσεων των τζιχαντιστών Ισλαμιστών είναι η δαιμονοποίηση της Δύσης, χωρίς διάκριση. Τούτο το μελέτημα αποτελεί απόπειρα κατανόησης του Ισλάμ και μια προσπάθεια επισήμανσης της συμβατότητάς του με τον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό, όπως έχω προτάξει το θέμα στην επικεφαλίδα. Η Αλ-Ανταλούς (Μουσουλμανική Ισπανία, 711–1492), η γνωστή Ανδαλουσία, υπήρξε ένα ζωντανό πνευματικό κέντρο, που προσέφερε στην Ευρώπη, αλλά και στον κόσμο, επιφανείς μελετητές, φιλοσόφους και ηγέτες. Αναφέρω ορισμένους σημαντικούς Μουσουλμάνους της Ανδαλουσίας και επομένως της Ευρώπης: Abul al-Qasim al-Zahrawi (Αμπού αλ-Κασίμ αλ-Ζαχράουι) (γνωστός στη Δύση ως Αλμπουκάσις) (+ 1013): Υπήρξε πρωτοπόρος γιατρός και χειρουργός, που συνέγραψε μια ιατρική εγκυκλοπαίδεια τριάντα (30) τόμων την Αλ-Τασρίφ. Ο Αλ-Ζαχράουϊ εισήγαγε καινοτόμα χειρουργικά εργαλεία και τεχνικές και του έχει αποδοθεί ο τίτλος του "πατέρα της σύγχρονης Χειρουργικής". Ibn Rushd (Ιμπν Ρούσντ) (γνωστός στη Δύση ως Αβερρόης) (1126–1198): Υπήρξε μια επιβλητική μορφή στην Φιλοσοφία, στην Ιατρική, στην μουσουλμανική επιστήμη ερμηνείας του Δικαίου, καθόσον ήταν και Δικαστής. Έμεινε γνωστός ως "Ο Σχολιαστής", για τα έργα του για τον Αριστοτέλη και την φιλοσοφία του. Ο Ιμπν Ρουσντ έκανε γνωστό τον Αριστοτέλη στη Δύση και συνέβαλε στην καλλιέργεια της Σχολαστικής Θεολογία από τον Θωμά τον Ακινάτη. Ibn Arabi (Ιμπν Άραμπι) (1165–1240): Ο Ιμπν Άραμπι έχει μείνει γνωστός στον κόσμο του Ισλάμ ως Shaykh al Akbar (που σημαίνει ο ‘Μέγιστος Διδάσκαλος’). Υπήρξε ένα Μουσουλμάνος Σούφι Διδάσκαλος, μυστικιστής, ποιητής και φιλόσοφος, με τεράστια ευρυκαρδία και ευρύνοια. Η σκέψη του, βιωματική και όχι εγκεφαλική, ασκούν έντονη επιρροή στους αναζητητές της Αλήθειας και πέραν του ισλαμικού κόσμου. Φανατικοί Μουσουλμάνοι, φονταμενταλιστές και σαλαφίτες (τζιχαντιστές) τον απορρίπτουν σαν αιρετικό ή ακόμα και ως άπιστο (kafir). Ibn Hamz (Ιμπν Χαμζ). Υπήρξε επιφανής ιστορικός και κορυφαίος υποστηρικτής της σχολής ισλαμικής ερμηνείας του ιερού Ζαχίρι. Έχει συγγράψει περισσότερα από τετρακόσια (400) έργα και θεωρείται πρωτοπόρος στη συγκριτική Θρησκειολογία. Tariq ibn Ziyad (Ταρίκ ιμπν Ζιγιάντ) (+ 720). Ο Ζιγιάντ υπήρξε στρατηγός των Ομεϋαδών Χαλιφών της Δαμασκού, που ξεκίνησε την μουσουλμανική κατάκτηση της Ιβηρικής Χερσονήσου το 711, μετά την αποβίβασή του στον Βράχο που τώρα φέρει το όνομά του: Τζαμπάλ Ταρίκ (Γιβραλτάρ). Maslama al-Majriti (Μασλάμα αλ-Ματζρίτι) (+ 1007). Κορυφαίος Μαθηματικός, Αστρονόμος και Χημικός με έδρα την Κόρδοβα. Συχνά αναφέρεται ως ο ηγέτης των Επιστημόνων της Ανδαλουσίας. Loubna al-Qortobiya (Λούμπνα αλ-Κορτόμπιγια) (10ος αιώνας). Μια γυναίκα διανοούμενη στην αυλή των Χαλιφών της Ανδαλουσίας Αμπντ αλ-Ραχμάν Γ΄ και Αλ-Χακάμ Β΄. Είχε ασχοληθεί με την Γραμματική, την Ποίηση, τα Μαθηματικά και την Καλλιγραφία και επέβλεπε τη βιβλιοθήκη της Μεντίνα Αζ-Ζαχράα. Ibn al-Baytar (Ιμπν αλ-Μπαϊτάρ) (+ 1248). Υπήρξε διάσημος Βοτανολόγος και Φαρμακοποιός, είχε συντάξει μια τεράστια εγκυκλοπαίδεια για τα φαρμακευτικά φυτά. Ibn Quzman al-Zuhri (Ιμπν Κουζμάν αλ Ζούχρι) (1087-1160). Είναι ο Ανδαλουσιανός ποιητής που διέδωσε το στυλ ζατζάλ στην ποίηση. Το zajal (ζατζάλ) είναι μια παραδοσιακή μορφή προφορικής, σε στροφές ποίησης που τραγουδιέται. Χρησιμοποιεί την καθημερινή αραβική διάλεκτο (darija) και όχι την κλασική αραβική γλώσσα. Η ποίηση ζατζάλ χαρακτηρίζεται από μελωδικότητα, έντονο ρυθμό ενώ τα θέματά της αναφέρονται στον έρωτα, σε κοινωνικά ζητήματα, ενώ συναντούμε και αυτοσχέδιες μονομαχίες στίχων. Το zajal διαφέρει από την κλασική αραβική ποίηση (qasida), μιας και είναι ελεύθερο από τους περιορισμούς της ομοιοκαταληξίας και του μέτρου, δίνοντας βαρύτητα στη μουσικότητα και την λαϊκή έκφραση. Η ποίηση ζατζάλ είναι εξαιρετικά δημοφιλής και σήμερα, κυρίως στις χώρες του Μαγκρέμπ (Μαρόκο, Αλγερία) αλλά και στο Λίβανο. Το 2014 η λιβανέζικη φόρμα του ζατζάλ ανακηρύχθηκε Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά από την UNESCO. Ibn Zaydun (Ιμπν Ζαϊντούν) (1003–1071). Υπήρξε ένας από τους πιο επιφανείς ποιητές της Ανδαλουσίας. Παρέμεινε γνωστός για την ερωτική του ποίηση προς την πριγκίπισσα Wallada bint al-Mustakli (Γουάλαντα μπιντ αλ Μουστακλί), που ήταν επίσης σπουδαία ποιήτρια της Αραβικής Ισπανίας. Στην συνέχεια θα εκτεθούν ορισμένες αρχές, που πηγάζουν από το Κοράνιο και αποτελούν κατά εκπληκτικό τρόπο, στοιχεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Τον 7ο αιώνα που αποκαλύφθηκε το Κοράνιο, σε μια περίοδο είκοσι τριών χρόνων (609-632 κ.χ.), προσέφερε στην Ανθρωπότητα ορισμένες πρωτόγνωρες αρχές: Διακηρύττεται η ισότητα των ανθρώπων και αμφισβητείται ριζικά ο θεσμός της δουλείας (Σούρες Αρ Ρουμ 30: 30, Αν Νισά 4: 1, Αλ Χουτζουράτ 49: 13, Αλ Άλακ 96: 2). Συμβουλεύει τους ανθρώπους: «Μη δέχεστε πληροφορίες για θέματα πίστης παθητικά, αξιολογήστε τις κριτικά, με τη λογική και τις αισθήσεις σας» (Σούρα Αλ Ίσρα 17:36). Ρηξικέλευθα προτείνει: Μην ακολουθείτε δογματικά ό,τι είναι καθιερωμένο (status-quo) και την παράδοση. Να είστε ανοιχτοί σε νέες ιδέες (Σούρες Αλ Χατζ 22:1, Ας Σουάρα 26:5, Σαντ 38:7). Συνεχίζει με πρωτόγνωρες προτάσεις: Να είστε ανοιχτόμυαλοι και να προάγετε την ελευθερία της έκφρασης, ακούστε όλες τις απόψεις και ακολουθήστε την καλύτερη (Σούρα Αζ Ζουμάρ 39:18). Μια πρόταση, που εν πολλοίς οφείλεται σ’ αυτήν η ανάπτυξη σημαντικών επιστημών στον Ισλαμικό Κόσμο: Μελετήστε τη δημιουργία του Θεού στους ουρανούς και τη γη, εξερευνήστε την αρχή της δημιουργίας (Σούρες Αλ Μπάκαρα 2:164, Αλι ‘Ιμράν 3:190, Αλ Άνκαμπουτ 29:20). Αποκτήστε τη γνώση, αφού είναι το πιο πολύτιμο πράγμα στην εκτίμηση του Θεού (Σούρες Αλ-ι Ιμράν 3:18, Αρ Ράαντ 13:13, Αλ Άνκαμπουτ 29:43,49). Μια εξαιρετικά σημαντική ενθάρρυνση: Να είστε ελεύθεροι, να μην ακολουθείτε τα πλήθη και να μην φοβάστε τα πλήθη (Σούρες Αλ Μπάκαρα 2:112, Αλ Μάιντα 5:54,69, Γιουνούς 10:62, Αζ Ζουμάρ 39:36, Αλ Αχκάφ 46:13). Διαβάστε για να μάθετε και διαβάστε κριτικά (Σούρες Αλ Άλακ 96:1-5, Αρ Ραχμάν 55:1-4). Μην χάσετε το πρωτεύον, σπαταλώντας το ενδιαφέρον σας σε μικρές και ασήμαντες λεπτομέρειες (Σούρες Αλ Μπάκαρα 2:67- 71, Αλ Μάιντα 5:101-102, Αλ Χατζ 22:67). Να μην στηρίζεστε πάνω στην υποκειμενική κρίση σας, εάν δεν έχετε επαρκείς πληροφορίες, μην βιάζεστε να τοποθετηθείτε σε κάτι. Μια εξαιρετική ευχή: “Κύριέ μου, αύξησέ μου τη γνώση” (Σούρα Τα Χα 20:114). Δεν υπάρχει καταναγκασμός στην Οδό της Ζωής (Σούρα Αλ Μπάκαρα 2: 256) [πολλοί μεταφραστές αποδίδουν με την λέξη ‘θρησκεία’ τον όρο ‘Οδός της Ζωής’]. Το Κοράνιο πρόβαλλε προς όλη την Οικουμένη, τον σημαντικό λόγο του Εβραίου Σοφού Χιλλέλ του Πρεσβύτερου (περίπου 110 π.Χ. - 10 μ.Χ.): Όποιος σκοτώσει έναν άνθρωπο, είναι σα να σκοτώνει όλο τον κόσμο. Και αν κάποιος σώσει μια ανθρώπινη ζωή, είναι σα να σώζει όλο τον κόσμο (Σούρα Αλ Μάιντα 5:32). Ένα εδάφιο στο Κοράνιο, (Σούρα Αλ Χατζ 22: 40), αναφέρει, πως οι Μουσουλμάνοι, είναι διατεθειμένοι να θέσουν σε κίνδυνο και τη ζωή τους, για να διαφυλάξουν, όχι μόνο τα τζαμιά τους, αλλά και τα μοναστήρια, τις εκκλησίες και τις συναγωγές, «γιατί μέσα σ’ αυτά δοξάζεται το όνομα του Θεού»! Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία, που αναφέρεται στον τρόπο που αντιμετώπισε ο Προφήτης Μωάμεθ, την περίπτωση ενός από τους πρώτους Μουσουλμάνους που μεταστράφηκε στο Χριστιανισμό: Ο Ubayd Allah ibn Jahsh ibn Ri'ab (περίπου 588–627 μ.Χ.) ήταν χανεφίτης, δηλαδή άνθρωπος που αρνούνταν την πολυθεΐα και την ειδωλολατρεία που επικρατούσε στη Μέκκα. Όταν ο Μωάμεθ άρχισε να κηρύττει το Ισλάμ, ο Ubayd Allah έγινε ένας από τους πρώτους Μουσουλμάνους. Μάλιστα, ήταν πρώτος ξάδερφος του Προφήτη. Επίσης ήταν αδελφός της Zaynab bint Jahsh, μιας από τις συζύγους του Προφήτη. Σύμφωνα με τον Ibn Ishaq, πρώιμου ιστορικού της ζωής του Προφήτη, το έτος 615, ο Ubayd Allah, με τη σύζυγό του και την κόρη τους, μαζί με μια ομάδα Μουσουλμάνων, μετανάστευσαν ως πρόσφυγες στην χριστιανική Αιθιοπία για να γλυτώσουν από τον διωγμό που είχε αρχίσει στη Μέκκα εναντίον τους. Ενώ βρισκόταν στην Αιθιοπία, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό και πέθανε ως Χριστιανός. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο, ότι ο προφήτης Μωάμεθ μετά την αποκήρυξη του Ισλάμ εκ μέρους του Ubayd Allah ibn Jahsh και την προσχώρησή του στον Χριστιανισμό, έλαβε οποιοδήποτε μέτρο εναντίον του άλλοτε συντρόφου στην πίστη και συγγενή του και πολύ περισσότερο, δεν τον καταδίκασε σε θάνατο για την μεταστροφή του. (Muhammad ibn Ishaq, Sirat Rasul Allah. Translated by Guillaume, A. The Life of Muhammad, σσ. 98-99. Oxford University Press 1968). Στο Ισλάμ υπάρχει μια απλότητα, χωρίς τους δογματικούς λαβύρινθους που διακρίνουν τον παραδοσιακό (συντηρητικό) Χριστιανισμό. Όσο και αν ακούγεται παράταιρο, λόγω άγνοιας ή προκαταλήψεων, το Ισλάμ αποτελεί έκφραση τρόπου ζωής και σκέψης, που κατά κανόνα ονομάζεται θρησκεία, αλλά, που δεν αντιτίθεται στην ορθολογική σκέψη και στο κριτικό πνεύμα του ανθρώπου. Στο Ισλάμ υπάρχει μια πρωτόγνωρη περιεκτικότητα: η αγάπη για τον Θεό συνυπάρχει με τον σεβασμό για τους Προφήτες Μωάμεθ, Ιησού, Μωυσή, Ζαρατούστρα και για ένα σωρό άλλους Απεσταλμένους και Αγγελιαφόρους, που πιστεύεται ότι η Φιλανθρωπία του Θεού έστειλε σε λαούς και εθνότητες κατά τη διάρκεια της ιστορίας. Ο σεβασμός του Κορανίου, δεν αποκλείει τον σεβασμό άλλων ιερών Κειμένων, που τιμά ως τέτοια το ανθρώπινο Γένος. Αλλά, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, με παράθεση κορανικών εδαφίων, η μελέτη του ιερού κειμένου, οφείλει να γίνεται με κριτική προσέγγιση και όχι με δουλική δέσμευση στο γράμμα του Ιερού Βιβλίου... Παρακάτω, αναφέρω αλήθειες, που φωτίζουν την κοσμολογία και την ανθρωπολογία του Κορανίου: «...όπου και αν στραφείτε υπάρχει η παρουσία του Θεού» (Σούρα Αλ Μπάκαρα 2:115). «Έχουμε δημιουργήσει τον άνθρωπο..., και είμαστε πιο κοντά σ’ αυτόν, από την σφαγίτιδα φλέβα του» (Σούρα αλ Καφ 18:16). Ο Θεός ενυπάρχει σε ό,τι κοσμεί το Σύμπαν, στα πάντα, και όχι μονάχα στους ανθρώπους, όπως πιστεύουν πολλοί... Δεν υπάρχουν ασήμαντες γωνιές για τον Θεό, δεν υπάρχουν μέρη μιαρά και ανίερα, όπως νομίζουν άνθρωποι ανόητοι και υπερόπτες... Ο Στωικός φιλόσοφος Κλεάνθης (330-232 π.Χ.) και ο Άρατος ο Σολεύς (315-240 π. Χ.) είχαν διακηρύξει, ο μεν πρώτος στο έργο του Ὕμνος εἰς Δία, ενώ ο δεύτερος στο έργο του Φαινόμενα, την αλήθεια, που δανείστηκε ο Παύλος, μιλώντας στους Αθηναίους: «ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, ὡς καί τινες τῶν καθ' ὑμᾶς ποιητῶν εἰρήκασιν· τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν», (Πράξεις των Αποστόλων 17:28). Αυτή η αλήθεια, αποτελεί τον πυρήνα του tawhid, της κατ’ εξοχήν θεμελιώδους έννοιας της κοσμοθέασης του Ισλάμ, που αναφέρεται στην ενότητα και στην μοναδικότητα του Θεού, ως Πηγής της Ζωής στο Σύμπαν! Ένας από τους συντάκτες της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου των Ηνωμένων Εθνών (1948) υπήρξε ένας διαπρεπής Μουσουλμάνος Νομικός, Δικαστής και λόγιος, με καταγωγή από το Πακιστάν, ο Muhammad Zafrulla Khan (1893-1985). Είχε διατελέσει Πρόεδρος της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών και Πρόεδρος του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης. Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα έργα που έχει συγγράψει ο Muhammad Zafrulla Khan είναι και το έργο με τίτλο «Islam and Human Rights», που εκδόθηκε πρώτη φορά το 1967. Η βαρύτητα του έργου έγκειται στο γεγονός, ότι ένας από τους συντάκτες της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ο.Η.Ε. και Μουσουλμάνος, προσεγγίζει το πάντοτε επίκαιρο θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τη σκοπιά του Ισλάμ, έτσι όπως προβάλλονται στο κεφαλαιώδες υπόμνημα της Διεθνούς Κοινότητας, που είχε συνταχθεί ενόσω ήταν νωπές οι πληγές μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στο Κοράνιο, που όπως ειπώθηκε φανερώθηκε στο προσκήνιο της ιστορίας τον 7ο αιώνα μ. Χ., προβάλλεται ως θεμελιώδης αρχή διακυβέρνησης, η συμβουλευτική συζήτηση, γνωστή στα αραβικά ως Shura (شُورَىٰ). Προβάλλεται η αξία της συλλογικής λήψης αποφάσεων και ο διάλογος και απορρίπτεται η αυταρχικότητα ή η ηγεμονική διακυβέρνηση, κατά τα πρότυπα της απόλυτης μοναρχίας. Η λέξη ‘Shura’ αποδίδεται ως διαβούλευση, συμβουλή ή συζήτηση. Περιλαμβάνει την αναζήτηση διαφορετικών προοπτικών για την επίτευξη της καλύτερης δυνατής απόφασης. Το Κοράνιο στην σούρα Ash-Shura (42:38), επαινεί τους πιστούς που «διευθετούν τις υποθέσεις τους με αμοιβαία διαβούλευση». Στην σούρα Ali ‘Imran (3:159), ο Προφήτης Μωάμεθ δέχεται την υπόδειξη να συμβουλεύεται τους συντρόφους του, αποδεικνύοντας, ότι ακόμη και ένας ηγέτης που πιστεύεται ότι καθοδηγείται από τον Θεό ασκεί τα ηγετικά του καθήκοντα μέσω της διαβούλευσης και όχι αυταρχικά. Ο σκοπός της ‘shura’ είναι η αποτροπή της κατάχρησης εξουσίας, η καθιέρωση της λογοδοσίας της ηγεσίας και η διασφάλιση αποφασιστικής λειτουργίας του θεσμού της δικαιοσύνης. Καθεμιά και καθένας που θα κάνει τον κόπο να διαβάσει όλες τις παραπάνω σκέψεις, ας απαντήσει με ανοιχτό μυαλό και απαλλαγμένος από κάθε λογής προκαταλήψεις, αν το Ισλάμ είναι ξένο ή είναι ένα πολύτιμο κομμάτι της κληρονομιάς πολιτισμού της Ευρώπης! Τα φιλελεύθερα και προοδευτικά κινήματα εντός του Ισλάμ προσεγγίζουν την ομοφυλοφιλία, με την αξίωση ‘δημιουργικής’ ερμηνείας ή επανερμηνείας τόσο του ιερού Κορανίου, όσο και των γενικά αποδεκτών κειμένων, που αναφέρονται στην ζωή και σε διδαχές του Προφήτη Μωάμεθ και δεν συγκρούονται με το κορανικό μήνυμα. Κατά την συνεχή και ανύστακτη διαδικασία της δημιουργικής προσέγγισης κυρίως του Κορανίου, δίδεται θεμελιώδης βαρύτητα στην κοινωνική δικαιοσύνη και διαχωρίζεται ο έμφυτος σεξουαλικός προσανατολισμός από τις παραδοσιακές ‘νομικές’ προσεγγίσεις. Η δημιουργική ερμηνεία του κορανικού κειμένου, αφορά έναν τρόπο ερμηνετικής προσέγγισης και άλλων «ιερών» κειμένων (Εβραϊκή Βίβλος, Καινή Διαθήκη, Ουπανισάντ, Μπαγκαβάντ Γκιτά κ.ά.), με σημαντικό χαρακτηριστικό την λήψη σοβαρά υπόψη από τους μελετητές της ιστορικότητας επί μέρους στοιχείων του ιερού κειμένου. Η επικρατούσα συντηρητική, έως έντονα αναχρονιστική ισλαμική ακαδημαϊκή κοινότητα θεωρεί τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις ως απαγορευμένες (haram), ενώ οι φιλελεύθεροι ακαδημαϊκοί και οι queer Μουσουλμάνοι υποστηρίζουν, ότι η πίστη περιλαμβάνει τη σεξουαλική και έμφυλη ποικιλομορφία. Ένα ζήτημα που αφορά την αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας στο Ισλάμ και γενικότερα, ό,τι αναφέρεται στην ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, είναι η κορανική διήγηση στον προφήτη Λωτ (Λουτ στα αραβικά) και τα συμβάντα στα Σόδομα και Γόμορρα. Οι προοδευτικοί ακαδημαϊκοί στο Ισλάμ, για το συγκεκριμένο ζήτημα, προβάλλουν την ανάγκη μιας εκ νέου ερμηνευτικής προσέγγισης του όλου θέματος στο Κοράνιο, λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της νεοτερικότητας: Στην ιστόρηση περιστατικών του προφήτη Λωτ στο Κοράνιο, καταδικάζεται η αρπακτική συμπεριφορά, η άρνηση παροχής φιλοξενίας και οι μη συναινετικές πράξεις, που αντιπαραβάλλονται στις σχέσεις αγάπης και αφοσίωσης μεταξύ ανθρώπων του ιδίου φύλου. Οι ερευνητές Μουσουλμάνοι, που προβάλλουν την ανάγκη λήψης υπόψη της ιστορικότητας κατά την ερμηνευτική προσέγγιση του Κορανίου, επισημαίνουν και πολύ ορθά, κατά τη γνώμη μου, ότι τα προ-νεωτερικά αραβικά ισλαμικά κείμενα, δεν διέθεταν ένα άμεσο ισοδύναμο με τη σύγχρονη, βασισμένη στην ταυτότητα έννοια του σεξουαλικού προσανατολισμού, που σημαίνει, ότι οι κλασικές καταδίκες στόχευαν συγκεκριμένες πράξεις, αγνοώντας εξ αντικειμένου την εσωτερική ταυτότητα του προσώπου. Οι μεταρρυθμιστικές απόψεις στην ερμηνευτική του Κορανίου, υποδηλώνουν ότι η ανθρώπινη ποικιλομορφία, συμπεριλαμβανομένων των διαφορετικών σεξουαλικών προσανατολισμών, είναι μέρος της δημιουργίας του Θεού και πρέπει να αντιμετωπίζονται με τήρηση της ισότητας και προσήλωσης στη διαφύλαξη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Εντός του Ισλάμ έχουν δημιουργηθεί ομάδες ή φιλελεύθερα Τεμένη, όπως και οργανισμοί, που συνηγορούν και αγωνίζονται για την αποδοχή χωρίς διακρίσεις Μουσουλμάνων που ανήκουν στην ΛΟΑΤΚΙ+ Κοινότητα. Περιορίζομαι να αναφέρω το μουσουλμανικό Τέμενος Ibn Rushd-Goethe στο Βερολίνο, που ίδρυσε η Γερμανίδα Δικηγόρος (τουρκοκουρδικής καταγωγής) Seyran Ateş, τον οργανισμό Muslims for Progressive Values, με έδρα τις ΗΠΑ και δράση και στην Μαλαισία, το ερευνητικό κέντρο Muslim Educational Centre of Oxford (U.K.), που ίδρυσε και διευθύνει ο Δρ Taj Hargey. Πολλοί queer Μουσουλμάνοι καθοδηγούνται έμπρακτα στην πίστη τους, δίνοντας προτεραιότητα στις προσωπικές σχέσεις με τον Θεό και υποστηρίζοντας βάσιμα, ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, η αγάπη και η κοινωνική δικαιοσύνη είναι κεντρικές αξίες του Ισλάμ. ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ: Τούτο το μελέτημα το αφιέρωσα στη μνήμη του Louis Massignon, ο οποίος υπήρξε πιστός Καθολικός Χριστιανός και Ελληνοκαθολικός Μελχίτης Ιερέας. Ως ερευνητής και ακαδημαϊκός άνοιξε απροκατάληπτους ορίζοντες στην προσέγγιση και κατανόηση του Ισλάμ, κυρίως στους κόλπους της Καθολικής Εκκλησίας και έχει συμβάλλει στις θέσεις που αποτυπώνονται στην Διακήρυξη Nostra Aetate (1965) της Β΄Βατικανής Συνόδου έναντι του Ισλάμ. Η αφιέρωση επίσης στη μνήμη του William Montgomery Watt, είναι επίσης επιβεβλημένη. Ο Watt υπήρξε Ιερέας της Επισκοπελιανής Εκκλησίας της Σκωτίας (μέλους της Αγγλικανικής Κοινωνίας), ακαδημαϊκός και ερευνητής του Ισλάμ. Όπως και ο Massignon άνοιξε νέους ορίζοντες στην κατανόηση του μουσουλμανικού κόσμου και της κοσμοθέασης του Ισλάμ, με βαθύ σεβασμό. Θεωρώ χρέος πνευματικής εντιμότητας να τιμήσω την μνήμη του αγίου Φραγκίσκου της Ασσίζης, που το 1209 , κατά την 5η Σταυροφορία, συναντήθηκε στη Δαμιέτη της Αιγύπτου με τον Σουλτάνο Μαλίκ αλ Καμίλ, Μουσουλμάνο της χώρας του Νείλου, και μετά από την συνάντηση εκείνη, εγκατέλειψε την προσπάθεια «ευαγγελισμού» των Μουσουλμάνων και επέστρεψε στην Ιταλία. Ο άγιος Φραγκίσκος στο πρόσωπο του Σουλτάνου Μαλίκ συνάντησε έναν άνθρωπο που λάτρευε αυθεντικά τον Θεό, κατανοώντας τον ένθεο χαρακτήρα της πίστης του και πως ήταν περιττή κάθε προσπάθεια προσηλυτισμού. ©Γιώργος Δούδος 25/03/2026-30/07/2026

ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΕΠΕΤΕΙΑΚΟΥ ΤΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΜΥΡΝΗ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ İZMİR!

Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών εξέδωσε το 2025 έναν τόμο στην αγγλική γλώσσα, με τίτλο: “From Smyrna to İsmir: Aspects of Transition from the 19th Century to 1922. History, Culture and Memory” (“Από τη Σμύρνη στην İzmir: Όψεις της Μετάβασης από τον 19ο αιώνα έως το 1922. Ιστορία, Πολιτισμός και Μνήμη”). Οι εκδότες του συλλογικού τόμου κυρία Αιμιλία Θεμοπούλου, Καθηγήτρια Οθωμανικής Ιστορίας του ΕΚΠΑ και ο κ. Hervé Georgelin, Επίκουρος Καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας του ΕΚΠΑ, στην εξαιρετική εισαγωγή, που συνυπογράφουν, αναφέρουν σε ένα σημείο τα εξής: «Ο παρών τόμος αποτελεί τον συλλογικό μας φόρο τιμής στην 100ή επέτειο της απώλειας ή της ανακατάληψης της Σμύρνης/Izmir, ανάλογα με την οπτική γωνία που επιλέγει κανείς, μετά από περισσότερα από δύο χρόνια (Μάιος 1919 – Σεπτέμβριος 1922), κατά τα οποία το λιμάνι της Μεσογείου διοικούνταν από την Ελλάδα. Ο τόμος βασίζεται σε μια επιλογή γραπτών εισηγήσεων, που παρουσιάστηκαν από ομιλητές στο Διεθνές Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2023, στο Κεντρικό Κτίριο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τριάντα έξι συμμετέχοντες, – είκοσι από τους οποίους είχαν έρθει από το εξωτερικό –, συμμετείχαν στην πρωτοβουλία με τίτλο· ‘Η Σμύρνη ως Σύμβολο: Από τον 19ο αιώνα έως τον Σεπτέμβριο του 1922’». Τα ιστορικά συμβάντα προσδιορίζονται ανάλογα με την σκοπιά που τα αντικρίζει και επιχειρεί να τα ερμηνεύσει ο ερευνητής ή ο αναλυτής τους. Έτσι, η Καταστροφή της Σμύρνης το 1922, κατά την ελληνική ματιά, ή η ανάκτηση της İzmir από τις πιστές στον Mustafa Kemal τουρκικές δυνάμεις, κατά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, κατά την τουρκική ματιά. Η απώλεια της Σμύρνης, από τη μια μεριά αποτελεί έναν κόμπο βαθιάς θλίψης στη συλλογική ψυχή των Νεοελλήνων, και κυρίως εκείνων που γεύτηκαν το κατάπικρο ποτήρι της προσφυγιάς και εγκατέλειψαν τις εστίες τους στην Μικρά Ασία, στην κεντρική Ανατολία, στον Πόντο, στην Ανατολική Θράκη. Από την άλλη μεριά, η καταστροφή της «άπιστης» Σμύρνης (Gâvur İzmir) και η κατάληψή της από τις δυνάμεις του Gazi Mustafa Kemal, του κατοπινού Atatürk, υπήρξε το κορυφαίο συμβάν του Πολέμου της Ανεξαρτησίας (τουρκικά “İstiklâl Harbi ή Kurtuluş Savaşı”), κατά την ανάγνωση των γεγονότων της εποχής από τους Τούρκους, που επέφερε την ακύρωση των όρων της Συνθήκης των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920), και ακύρωσε τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ αποτέλεσε την μήτρα της Τουρκικής Δημοκρατίας. Στον παραπάνω συλλογικό τόμο του ΕΚΠΑ με τις επί μέρους δημοσιεύσεις, θίγεται ένα πολύ ευρύ φάσμα ζητημάτων που αφορούν την Σμύρνη και την περιοχή της, κατά την περίοδο του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου, και κατά την περίοδο που η πόλη-λιμάνι τελούσε υπό καθεστώς εντολής της Κοινωνίας των Εθνών και διοίκηση που είχε ανατεθεί στην Ελλάδα. Όλα τα δημοσιεύματα είναι ενδιαφέροντα και διαφωτίζουν πτυχές, που εν πολλοίς αρκετοί αγνοούσαμε. Λ.χ. ο σημαντικός Τούρκος πανεπιστημιακός και ερευνητής Elçin Macar, με το δημοσίευμά του: “The End of the Greek Protestants of Smyrna” (“Το Τέλος των Ελλήνων Προτεσταντών στη Σμύρνη”), αναφέρεται σε ένα θέμα, που μάλλον η πλειοψηφία των Ελλήνων, ακόμη και ιστορικών, είτε αγνοεί, είτε αδιαφορεί να ενσκήψει στην έρευνά του, αφού υπερβαίνει την «κονσέρβα», ότι στοιχείο της ελληνικότητας είναι αποκλειστικά η χριστιανική ορθόδοξη πίστη! Ένα άλλο δημοσίευμα, της Τούρκισσας Arzu Öztürkmen, πανεπιστημιακής στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, με τίτλο: “Zeybek as a National Dance during a Transitional Period: The Impact of Izmir, Stockholm and Istanbul on Selim Sırrı Tarcan’s Choreography” (“Το ζεϊμπέκικο ως εθνικός χορός κατά τη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου: Ο αντίκτυπος της Σμύρνης, της Στοκχόλμης και της Κωνσταντινούπολης στη χορογραφία του Selim Sırrı Tarcan”), προσέλκυσε το ενδιαφέρον μου, ενόψει της επικαιρότητας που απέκτησε το «ζεϊμπέκικο» και της ελληνοτουρκικής διχογνωμίας, αν πρόκειται για τουρκικό ή ελληνικό χορό! Το ενδιαφέρον μου επικεντρώθηκε στο δημοσίευμα του Hervé Georgelin, με τίτλο “Smyrna at War (1918-1922)” (“Η Σμύρνη σε πόλεμο (1918-1922)”), διότι απλούστατα, η εμπόλεμη περίοδος των ετών 1918 έως 1922 καθόρισε τις εξελίξεις στην κοσμοπολίτικη Σμύρνη και προσδιόρισε το μέλλον της πρωτεύουσας της ανατολικής όχθης του Αιγαίου. Η ιστορία ως επιστήμη, είναι αρκετά ευάλωτη και συχνά βιάζεται για να καταπέσει στο επίπεδο της προπαγάνδας. Στον κύκλο της Ιστορίας ως επιστήμης, περιλαμβάνεται όχι μόνον η καταγραφή συμβάντων του παρελθόντος, αλλά και η μελέτη προς διακρίβωση των αιτίων που προκάλεσαν την εμφάνισή τους, όπως και η παράθεση ορισμένων γενικών κανόνων, που παρατηρούνται στην ιστορική εξέλιξη. Η Ιστορία, ως γνωστικό πεδίο, με αυτόνομους κανόνες και μεθόδους έρευνας, όπως αντιλαμβανόμαστε σήμερα ό,τι εννοείται ως επιστήμη, έχει διαμορφωθεί σταδιακά, μόλις από τον δέκατο ένατο αιώνα και μετά. Δεν θα ήταν υπερβολή αν ειπωθεί, ότι η Ιστορία, μέχρι τη διαμόρφωσή της ως επιστήμης, έχει υποστεί ποικίλες εξελίξεις, ενώ αυτή η διαδικασία συνεχίζεται. Η Ιστορία, κατά την εξελικτική πορεία της, πέραν της θεμιτής επίδρασης που υφίσταται από φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα, ιδίως στον τομέα της ερμηνείας του παρελθόντος, συχνά υφίσταται μετάλλαξη πτωτική και καθίσταται κακοποιημένη μορφή επιστήμης. Τα γεγονότα που αναφέρονται στα συμβάντα της Σμύρνης κυρίως κατά το 1922, συνεχίζουν να παρατίθενται από ιστοριογράφους, με τρόπο, που συχνά εξυπηρετεί τους εθνικούς μύθους ή και τις φαντασιώσεις, που επικρατούν, είτε στην ανατολική, είτε στην δυτική πλευρά του Αιγαίου. Το μελέτημα του Hervé Georgelin τολμώ να πω, ότι αποτελεί «ιστορία», που επιχειρεί να αγγίξει την αντικειμενικότητα και πάντως δεν επιδιώκει να συντηρήσει μυθεύματα. Ο Hervé Georgelin, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί «πολύτιμο» απόκτημα του διδακτικού και επιστημονικού προσωπικού του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών από το 2016. Δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολείται με την Σμύρνη, σε δίσεκτους καιρούς πολέμων, που κατέληξαν στην καταστροφή της πόλης και στο ορφάνεμά της από τα τέκνα της, που επί αιώνες την κατοικούσαν και την είχαν καταστήσει κάτι το μοναδικό στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Θεωρώ, πως είναι αναγκαίο να αναφέρω τα ακόλουθα: Το 2019 εκδίδεται το έργο του Georgerlin στη γαλλική γλώσσα, από τις εκδόσεις ‘Ηρόδοτος’, με τίτλο “Smyrne dans la guerre Novembre 1914 Septembre 1922”. Το 2023 ακολουθεί η έκδοση της παραπάνω μονογραφίας σε ελληνική μετάφραση, πάλι από τις εκδόσεις ‘Ηρόδοτος’, με τίτλο “Η Σμύρνη σε κλοιό πολέμου 1914-1922”. Πρωτύτερα, τo 2005, είχε εκδοθεί στη Γαλλία η μονογραφία του Hervé Georgelin με τίτλο, “La fin de Smyrne: du cosmopolitisme aux nationalisms”. Οι εκδόσεις ‘Κέδρος’ εκδίδουν την ελληνική μετάφραση της παραπάνω μονογραφίας σε πρώτη έκδοση το 2007 και σε δεύτερη έκδοση 2017 με τίτλο “Σμύρνη. Από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς”. Τούτο το έργο του Georgelin έχει κυκλοφορήσει και στην Τουρκία με τίτλο “Smyrna’ nın Sonuö Kosmopolıtızmden Millitçliğe”, το 2008. Κατόπιν αυτών των δεδομένων, το μελέτημα που φιλοξενείται στον τόμο του ΕΚΠΑ, νομίζω ότι ικανοποιεί τον απαιτητικό αναγνώστη, γιατί ανιχνεύει το κατά δύναμη τα γεγονότα χωρίς παραμορφωτικές παρωπίδες, κάτι που φαίνεται και από την ικανοποιητική σε εύρος παράθεση σχετικής βιβλιογραφίας. Ο Georgelin, στην αρχή του δημοσιεύματός του, σε λίγες σειρές, κάνει σύντομη αναφορά στις συνθήκης που επικρατούσαν στην Σμύρνη, από τον Νοέμβριο του 1914, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία εντάχθηκε κατά την πρώτη μεγάλη παγκόσμια σύγκρουση, στο πλευρό της Τριπλής Συμμαχίας της Κεντρικής Ευρώπης μέχρι τις 30 Οκτωβρίου του 1918, όταν αναγκάστηκε να υπογράψει την ανακωχή στο λιμάνι του Μούδρου στη Λήμνο. Εκείνη η περίοδος ήταν σχετικά ήρεμη, με ελάχιστες διαταραχές. Ο συγγραφέας, θεωρεί ότι μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά παράδοξο λόγο, οι συνθήκες, άρχισαν να γίνονται ταραγμένες στην περιοχή της Ιωνίας. Επισημαίνει, ότι υπήρχε μια απειλή από τις κάθε άλλο ευοίωνες συνθήκες, μετά την ανακωχή του 1918 για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, που επιχειρούσε να «σηκωθεί στα πόδια της» και όλη αυτή η κατάσταση αποτυπωνόταν στο κλίμα που επικρατούσε στη Σμύρνη. Ώσπου, τον Μάιο του 1919 και μετά, η κατάσταση άλλαξε δραστικά, σε βάρος των Οθωμανών, μετά την απόβαση ελληνικών στρατευμάτων στην Σμύρνη. Η απόβαση του ελληνικού στρατού παρότι ήταν αποτέλεσμα της εντολής της Κοινωνίας των Εθνών να τεθεί η Σμύρνη και η περιοχή της υπό την διοίκηση της Ελλάδος, εντούτοις ο Ελευθέριος Βενιζέλος, είχε θεωρήσει την εντολή ως όχημα υλοποίησης για την επέκταση της ελληνικής επικράτειας στην δυτική Μικρά Ασία. Ο Hervé Georgelin επισημαίνει εύστοχα, κατά τη γνώμη μου, ότι η Ελλάδα εκείνης της εποχής, δεν διέθετε την απαιτούμενη στρατιωτική ικανότητα, ούτε επαρκή διπλωματική επιρροή, για την υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, μια σύλληψη του Κωλέττη, που επί δεκαετίες ενέπνεε πολιτικές πρωτοβουλίες του ελληνικού κράτους. Τέλος, εκ του αποτελέσματος, ορθά επισημαίνεται, ότι η διοίκησης της μητρόπολης της Ιωνίας, φαινομενικά προσέφερε εντυπώσεις ομαλής ζωής, ενώ μάλλον ήταν μια ψευδαίσθηση το όλο κλίμα, παρά τις προσπάθειες του Ύπατου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη. Το δημοσίευμα του Georgelin ιστορεί περιστατικά που συνδέονται με την Σμύρνη κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και τη σύγκρουση της συμμαχίας των δυνάμεων της Κεντρικής Ευρώπης, με ηγέτιδα την Γερμανία, στην οποία συμμετείχε η Οθωμανική Τουρκία, υπό την διακυβέρνηση της ‘Επιτροπής Ένωσης και Προόδου’. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου στην Σμύρνη δεν συνέβησαν οι τραγωδίες και τα προβλήματα, που είχαν εμφανιστεί σε άλλα μέτωπα μαχών (Μεσοποταμία, αραβικές επαρχίες της Υψηλής Πύλης, περιοχές στα σύνορα με την τσαρική Ρωσία). Οι Ελληνορθόδοξοι της πόλης δεν εκδιώχθηκαν, ούτε μεταφέρθηκαν βίαια σε απομακρυσμένες περιοχές της Αυτοκρατορίας, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη μετά τον Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο. Γίνεται μνεία, ότι οι Νεότουρκοι (Επιτροπή Ένωσης και Προόδου), που διαχειρίζονταν την εξουσία της Αυτοκρατορίας από το 1908 μέχρι το 1918, όντας υπό ασφυκτική επιρροή των Γερμανών, επιχείρησαν να διασφαλιστεί η ουδετερότητας της Ελλάδος, κατά τον Πρώτο Πόλεμο, κάτι που επιθυμούσε και το ελληνικό Στέμμα, αν και είχε αντιταχθεί σε μια τέτοια τοποθέτηση το Βενιζελικό Κίνημα. Ο Georgelin, που έχει ασχοληθεί με την ιστορία τόσο των Ρωμιών (Ελληνορθόδοξων), όσο και των Αρμενίων κατά τους ύστερους χρόνους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αναφέρεται και στους Αρμένιους της Σμύρνης. Οι Αρμένιοι της πόλης, όταν εξαπολύθηκαν οι μεγάλοι διωγμοί σε βάρος τους από τους Νεότουρκους, δεν απελάθηκαν, ούτε στάλθηκαν προς τον αφανισμό. Σημειώνει ο συγγραφέας, πως η ευνοϊκή μεταχείριση των Αρμενίων, μάλλον οφειλόταν στον Οθωμανό κυβερνήτη της Σμύρνης (Vali) κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου Ραχμί Μπέη (Mustafa Rahmi Arslan Evrenoszade). Ο Ραχμί Μπέη, μολονότι ήταν προβεβλημένο στέλεχος της ‘Επιτροπής Ένωσης και Προόδου’, στο πλαίσιο των σχεδίων της κυβέρνησης του Κομιτάτου για τον εκτουρκισμό της περιοχής, είχε δράσει υπέρ των Λεβαντίνων και δεν συμμετείχε στις μαζικές απελάσεις των Αρμενίων. Ο Βαλής Ραχμί Μπέης, που ανήκε στην μεγάλη οθωμανική οικογένεια των Εβρενός, είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη, και ήταν μουχατζιρής, - (‘μουχατζίρης ή μουχατζιρής’, από την τουρκική λέξη ‘muhacır’, που σημαίνει ‘πρόσφυγας ή μετανάστης’ και αναφέρεται σε Οθωμανούς υπηκόους, που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, μετά τη συρρίκνωση της Αυτοκρατορίας και την απώλεια οθωμανικών εδαφών). Σύμφωνα με βρετανικά αρχεία, ο Ραχμί Μπέης, κατά καιρούς είχε επαφές με τις βρετανικές αρχές. Κάποιοι, μάλλον είχαν οραματιστεί μετά το τέλος του πρώτου μεγάλου πολέμου να δημιουργηθεί μια ημιαυτόνομη διοικητική επαρχία (βιλαέτι) του Αϊδινίου υπό την ηγεσία του Ραχμί Μπέη. Μετά τη νίκη των δυνάμεων της Αντάντ (Entente) κατά των Κεντρικών Δυνάμεων, ο Ραχμί Μπέης, συνελήφθη από δυνάμεις των νικητών, και ουσιαστικά διασώθηκε, καθώς μεταφέρθηκε ως εξόριστος στη Μάλτα. Τέλος, ο συγγραφέας ιστορεί με αδιαμφισβήτητα στοιχεία τον σοβαρό αντίκτυπο που είχε για την Σμύρνη ο Μεγάλος Πόλεμος. Η Σμύρνη έπαυσε να είναι το μεγάλο λιμάνι της Ανατολής, που αποτελούσε πνεύμονα για το εμπόριο της εποχής. Η Σμύρνη είχε συγκεντρώσει μεγάλο πλούτο , διέθετε υποδομές, μεταφοράς και γενικότερης διακίνησης εμπορευμάτων. Σχολεία που εφάρμοζαν διάφορα εκπαιδευτικά συστήματα κοσμούσαν την πόλη, ενώ ο πληθυσμός της ήταν πολύγλωσσος, πολυθρησκευτικός και πολυπολιτισμικός. Η Σμύρνη ήταν μια μοναδική και ασύγκριτη μητρόπολη της Ανατολικής Μεσογείου. Όλες αυτές οι ιδιότητες της πόλης κατέρρευσαν στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Από την αρχαιότητα η Σμύρνη, ως κέντρο εμπορίου, ανθούσε ενόσω επικρατούσε ειρήνη. Ο κυβερνήτης της Σμύρνης Ραχμί Μπέη, σύμφωνα με μαρτυρίες, είχε την πρόθεση να παραδώσει την πόλη στα βρετανικά στρατεύματα. Αυτά τα στοιχεία παρατίθενται στο μελέτημα του Georgelin και είναι πολύτιμα για την κατανόηση του κλίματος που επικρατούσε εκείνη την εποχή. Διότι η κατάσταση εξαιτίας του εμπορικού αποκλεισμού λόγω του πολέμου, είχε δημιουργήσει πρωτόγνωρες απελπιστικές καταστάσεις, σε βάρος των πληθυσμών της πόλης και της περιοχής, αλλά και ευρύτερα. Έλειπε το ψωμί, το θεμέλιο της διατροφής κι αυτό αφορούσε Χριστιανούς, Μουσουλμάνους και Εβραίους χωρίς διάκριση. Νομίζω ότι εδώ θα πρέπει να τελειώσω με μια ευχή: Το ΕΚΠΑ να εκδώσει τον πολύτιμο τόμο για την Σμύρνη και στα ελληνικά. Γιώργος Α. Δούδος Νομικός 18/07/2026