Η θρησκευτική πίστη ή πιο σωστά η κατάφαση σε υπερλογικές διδαχές, περί ζωής, περί θανάτου και επέκεινα, ως ελεύθερη επιλογή του καθενός και της καθεμιάς, είναι κάτι απόλυτα σεβαστό.
Η χειραγώγηση όμως των ανθρώπων, από θρησκείες, που έχουν καταστεί νομείς εξουσίας, οποιασδήποτε ομολογιακής ταυτότητας, είναι κάτι το απαράδεκτο, διότι κάνοντας χρήση της εξουσίας τους, βιάζουν συνειδήσεις και επιβάλλουν τις απόψεις τους, ακόμα και σε θέματα, που δεν αφορούν κανόνες πίστεως, άλλως δόγματα απαρέγκλιτα.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Ελλάδα αποτελεί την «επικρατούσα θρησκεία» στη χώρα. Το διακηρύττει το Σύνταγμα στο άρθρο 3. Μάλιστα στην παράγραφο 3 του άρθρου 3, το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας αναφέρεται στην περιφρούρηση του κειμένου της Αγίας Γραφής!
Τέλος, να μη λησμονούμε, ότι το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας αρχίζει με την φράση «Εις το όνομα της Aγίας και Oμοουσίου και Aδιαιρέτου Τριάδος», που είναι μια διακήρυξη καθαρά ομολογιακού χαρακτήρα της χριστιανικής πίστης. Δεν είναι μια γενική επίκληση, για λόγους παραδόσεως, του ονόματος του Θεού. Είναι επίκληση των Χριστιανών Ορθοδόξων κατ’ αρχήν, και όλων των άλλων Χριστιανών που αποδέχονται το Σύμβολο της Πίστεως, όπως διατυπώθηκε από τις Α΄και Β΄ Οικουμενικές Συνόδους, που είχαν συγκληθεί στη Νίκαια της Βιθυνίας και στην Κωνσταντινούπολη αντίστοιχα.
Φαίνεται, πως η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Ελλάδα, με ομοιογενή θρησκευτικά πληθυσμό, τουλάχιστον κατά συνήθεια ή αδιαφορία, σε πολύ υψηλό ποσοστό, που θεωρεί «ποίμνιό» της, άρχισε να νιώθει μια κάποια δυσφορία, που επώνυμοι επιλέγουν την αποτέφρωσή τους, μετά την τελευτή της επίγειας διαδρομής τους. Μάλιστα, εκτός από το Αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας, στην Ελλάδα υπάρχει και το Αποτεφρωτήριο «Υπερίων», στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας, παρά τις αντιρρήσεις του Μητροπολίτη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας και ορισμένων λαϊκών που πρόσκεινται στα κελεύσματα του τοπικού δεσπότη, αυθέντη και αρχιερέα!
Προσωπικά δεν αποκαλύπτω, όπως άλλωστε έχω κάθε δικαίωμα τις όποιες μετα-λογικές πεποιθήσεις ή αλλιώς το περιεχόμενο της προσωπικής μου κοσμοαντίληψης. Αλλά επειδή μου προκαλεί αηδία και πνευματική αλλεργία, η χειραγώγηση των συνανθρώπων, καταθέτω τις απόψεις μου για το θέμα της αποτέφρωσης των νεκρών, από την σκοπιά της επικρατούσας θρησκείας της χώρας, που θέλοντας και μη, επηρεάζει τον δημόσιο βίο του τόπου μας και ως ένα σημείο και την ατομική μας διαδρομή….
Η Ορθόδοξη Εκκλησία αποθαρρύνει γενικά την αποτέφρωση των νεκρών και ιδίως στην Ελλάδα, εξαιρετικά έντονα.
Μολονότι δεν υπάρχει συγκεκριμένος “κανόνας πίστεως” στην Ορθόδοξη Θεολογία, δηλαδή στην διδαχή της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που να απαγορεύει ρητά την αποτέφρωση, εντούτοις υπάρχει ένα πλέγμα θεολογικών και παραδοσιακών λόγων που οδηγούν την Εκκλησία να την απορρίπτει.
Η Ορθοδοξία δεν έχει δόγμα του τύπου “η αποτέφρωση ακυρώνει την ανάσταση”. Αυτό θα ήταν θεολογικά αφελές: ο Θεός δεν δυσκολεύεται από στάχτη περισσότερο, απ’ ό,τι από χώμα να αναπλάσει τους κεκοιμημένους.
Η άρνηση της αποτέφρωσης δεν εδράζεται σε κανόνα πίστεως ή όρο Οικουμενικής ή Επαρχιακής Συνόδου.
Η άρνηση και η αποκήρυξη της αποτέφρωσης έσχει ως βάση και επ’ αυτού γίνεται επίκληση, σε μια μακραίωνη πράγματι παράδοση. Εντός της Ορθοδοξίας έχει αναπτυχθεί μια λειτουργική κατανόηση του νεκρού σώματος, που διατυπώνεται στην μεστή φιλοσοφικών νοημάτων και εξαιρετικά ποιητική νεκρώσιμη ή εξόδιο ακολουθία. Επίσης, έχει αναπτυχθεί μια ασκητική κατανόηση του σώματος.
Η ταφή του νεκρού σώματος, ως πρακτική, αντανακλά την ελπίδα στη σωματική ανάσταση και θεωρείται ότι τιμά το σώμα, ακόμα και νεκρό, ως «ναό του Αγίου Πνεύματος» (Επιστολή Α΄ προς Κορινθίους 6:19-20).
Το σώμα, ακόμα και νεκρό δεν εκλαμβάνεται ως απλό “περιτύλιγμα”, αλλά ως συστατικό της ανθρώπινης ύπαρξης. Το σώμα, ενόσω ανέπνεε και δεν είχαν ανασταλεί άπαξ διά παντός οι ζωτικές λειτουργίες του, θεωρείται ότι έχει αγιαστεί, μέσω της ενανθρώπησης του θεού στο πρόσωπο του Ιησού, μέσω της συμμετοχής στα μυστήρια της Εκκλησίας, κάτι που κατά τους πιστούς διαφαίνεται από τα λείψανα των αγίων.
Οι παραπάνω απόψεις προσκρούουν στην απλή λογική. Γιατί δεν μιλούμε για τον ζωντανό άνθρωπο, αλλά για ό,τι απέμεινε μετά την εκπνοή της ζωής! Επίσης, η «λειψανολατρεία», που αποτελεί τρόπο άσκησης ποιμαντικής αρκετών μητροπολιτών στην Ελλάδα, μάλλον πρέπει να προβληματίσει, παρά να προκαλεί ικανοποίηση! Γίνεται ανταλλαγή και περιφορά λειψάνων και έτσι νομίζουν ότι επιλύονται ακόμα και τα αγωνιώδη μεταφυσικά ερωτήματα των πιστών.
Η ταφή ευθυγραμμίζεται με την πίστη στη γενική ανάσταση κατά τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, όπου τα σώματα θα αποκατασταθούν. Η αποτέφρωση έρχεται σε αντίθεση με αυτή τη συμβολική ελπίδα.
Στην ορθόδοξη ανθρωπολογία η ταφή νοείται ως “σπορά” (Επιστολή Α΄ Κορ. 15), έκφραση αναμονής της Ανάστασης, πράξη σεβασμού και όχι απλής διάθεσης υλικού.
Η αποτέφρωση, ιστορικά, έχει εκληφθεί ως ρήξη με αυτή τη συμβολική γλώσσα και συχνά (όχι πάντα!) ως δήλωση κοσμοθεωρίας όπου το σώμα υποτιμάται!
Μεταξύ των ιερών κανόνων της Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν υπάρχει κανόνας που να λέει: «Απαγορεύεται η αποτέφρωση επί ποινή αφορισμού».
Υπάρχουν όμως σε κείμενα, πατερικά και κανονικά συμφραζόμενα, που προϋποθέτουν ταφή και απουσία οποιασδήποτε θετικής αποδοχής της αποτέφρωσης.
Η Εκκλησία της Ελλάδος έχει λάβει αποφάσεις που απαγορεύουν την εξόδιο ακολουθία σε όσους επιλέγουν αποτέφρωση.
Αυτό βέβαια δεν πρέπει να εκληφθεί σαν πειθαρχική ή ποιμαντική στάση, ούτε δογματική καταδίκη, αλλά ως κάτι περισσότερο χυδαίο: Πρόκειται για μια θέση προς εκφοβισμό πιστών ανθρώπων, χάριν της «υπακοής» τους….
Από πλευράς ιστορίας, η αποτέφρωση κατά την αρχαιότητα, είχε συνδεθεί με τις εθνικές λατρείες ή όπως τις αποκαλούν οι χριστιανικές παραδοσιακές θεσμικές εκκλησίες «ειδωλολατρικές.
Στους νεότερους χρόνους, συχνά η αποτέφρωση είχε υιοθετηθεί από ανθρώπους που αντιτάσσονταν στις εκκλησιαστικές επιβολές (19ος αι.).
Η Εκκλησία αντέδρασε στο ιδεολογικό φορτίο, όχι απλώς στη μέθοδο.
Σήμερα, βέβαια, πολλοί επιλέγουν αποτέφρωση για ποικίλους λόγους.
Η Θεολογία, όπως και η Ορθόδοξη Εκκλησία τα γνωρίζει όλα τα παραπάνω, αλλά απλώς δεν επιθυμεί να αλλάξει μια πρακτική περίπου 2.000 ετών.
Πρόσφατα, ίσως μετά τον «θόρυβο» που προέκυψε με την αποτέφρωση του δημοσιογράφου Γιώργου Παπαδάκη στην Ριτσώνα, είδαν το φως της δημοσιότητας απόψεις του Μητροπολίτη Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου. Επισημαίνω ορισμένα σημεία από όσα ο Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος δημοσιοποίησε:
Μετά από ημερίδα της Εκκλησίας της Ελλάδος το 1999 εκδόθηκε «τό εξής Δελτίο Τύπου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ὃπου μεταξύ ἄλλων, ἀνέφερε: «Μέ ἰσχυρά θεολογικά, ἱστορικά, κοινωνικά καί ἄλλα ἐπιχειρήματα ἡ Ἐκκλησία ἀπορρίπτει τήν καύση τῶν νεκρῶν καί ὁριοθετεῖ τήν πίστη της καί τόν σεβασμό της στό ἀνθρώπινο πρόσωπο καί κατ’ ἐπέκτασιν στό σῶμα τοῦ ἀνθρώπου».
«Γιά τούς Ὀρθόδοξους Χριστιανούς ἡ Ἐκκλησία γνωρίζει καί συνιστᾶ ὡς μοναδικό τρόπο ἀποσυνθέσεως τοῦ νεκροῦ σώματος τήν ταφή σύμφωνα μέ τήν ἀγία διδασκαλία Της καί τήν ἀπό αἰώνων παράδοσή Της».
Τοῦτο (δηλαδή η απονέκρωση των νεκρών), (είναι) κύημα τοῦ συγχρόνου μηδενιστικοῦ τρόπου ζωῆς καί τῆς τάσεως πρός ἀποθρησκευτικοποίηση κάθε πτυχῆς καί ἐκφάνσεως τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου, ἀποτελεῖ ἐκ προοιμίου καταστρατήγηση τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων τοῦ κεκοιμημένου μέλους τῆς Ἐκκλησίας, ἔλλειψη σεβασμοῦ καί φροντίδος πρός τό ἀνθρώπινο σῶμα.
Ἡ Ἐκκλησία δέν δέχεται γιά τά μέλη Της τήν ἀποτέφρωση τοῦ σώματος, διότι τοῦτο εἶναι ναός τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (Α΄ Κορ. 6, 19), στοιχεῖο τῆς ὑποστάσεως τοῦ κατ’ εἰκόνα καί καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ πλασθέντος ἀνθρώπου (Γεν. 1, 24), καί περιβάλλει αὐτό μέ σεβασμό καί τιμή ὡς ἔκφραση ἀγάπης πρός τό κεκοιμημένο μέλος Της καί ὡς ἐκδήλωση πίστεως στήν κοινή πάντων ἀνάσταση.
-Ἡ ἀποτέφρωση τοῦ σώματος δέν εἶναι σύμφωνη πρός τήν πράξη καί παράδοση τῆς Ἐκκλησίας γιά θεολογικούς, κανονικούς καί ἀνθρωπολογικούς λόγους».
Ο λογοτέχνης και κληρικός της Εκκλησίας Κρήτης Χαράλαμπος Παπαδόπουλος, γνωστός και με το ψευδώνυμο π. Λίβυος, έγραψε ένα κείμενο που υπεραμύνεται της ταφής για τους Ορθόδοξους Χριστιανούς.
Μια σκέψη μου πέρασε, ότι ίσως η υπό λογοτεχνικό μανδύα παρέμβαση του Χαράλαμπου Παπαδόπουλου, να προκλήθηκε από τις αντίθετες, υπέρ της αποτέφρωσης απόψεις, ενός άλλου κληρικού της Εκκλησίας της Κρήτης, του π. Χαράλαμπου Κοπανάκη, που προς τιμή του, επικοινωνεί μέσω των κοινωνικών δικτύων, με ιδιαίτερη λεπτότητα και πνευματική τιμιότητα.
Το κείμενο του π. Λίβυου είναι το εξής:
«Αν το σώμα δεν αξίζει, τότε ούτε η ψυχή έχει αξία. Το σώμα δεν είναι το σκουπίδι της ψυχής, για να το καίμε στις χωματερές του “ψευδοπολιτισμού” μας.
Ξέρετε, έχουμε αυτή την «μοντέρνα», «ορθολογική» ιδέα ότι η καύση είναι απλώς μια τεχνική λύση: πιο καθαρή, πιο efficient, πιο οικολογική, λιγότερος χώρος, λιγότερη “ταλαιπωρία”.
Αλλά εδώ ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Γιατί η πραγματική ερώτηση δεν είναι «τι είναι πιο πρακτικό;»
Η πραγματική ερώτηση είναι: τι είδους πολιτισμός είμαστε όταν θεωρούμε φυσιολογικό να καίμε έναν άνθρωπο;
Αν κάποιος καιγόταν ζωντανός, θα το λέγαμε φρίκη, έγκλημα, αδιανόητη βία. Και τώρα, ξαφνικά, επειδή είναι νεκρός, το ίδιο γεγονός περνάει ως «επιλογή». Ωραία λέξη: επιλογή.
Αυτό είναι ιδεολογικοποίηση της ζωής.
Η ιδεολογία δεν είναι ότι λέμε ψέματα. Είναι ότι το κάνουμε το ψέμα να φαίνεται φυσικό: να φαίνεται «ουδέτερο», να φαίνεται «πολιτισμένο».
Αλλά η καύση των ανθρώπων είναι το ακριβώς αντίθετο: είναι το σημείο όπου ο πολιτισμός φανερώνει την κρυφή του βαρβαρότητα.
Διότι τι λέει η καύση;
Λέει: «ο άνθρωπος τελείωσε».
Και όταν λέμε «τελείωσε», δεν εννοούμε απλώς ότι πέθανε. Όχι. Εννοούμε κάτι βαθύτερο: ότι τώρα μπορείς να κάνεις με το σώμα ό,τι θέλεις, γιατί δεν είναι τίποτα. Είναι υπόλειμμα. Είναι σκουπίδι δίχως καμία αξία πλέον. Ξεφορτωθείτε το.
Και αυτό είναι το μοντέρνο φαντασιακό: το σώμα σαν σκουπίδι.
Κι όμως, η καύση των νεκρών συχνά φανερώνει μία βαθιά αντίληψη ότι το σώμα δεν έχει πια αξία, ότι μπορούμε να το κάνουμε ό,τι θέλουμε: να το εξαφανίσουμε, να το πετάξουμε, να το κάψουμε.
Μα το σώμα δεν είναι σκουπίδι.
Το σώμα είναι ναός, είναι ιστορία, είναι πρόσωπο. Είναι ο άνθρωπος που αγάπησα, που φίλησα, που βάπτισα, που κοινώνησα, που έκλαψα γι’ αυτόν.
Το σώμα είναι η γη, ο τόπος και ο χώρος της ψυχής μου. Κάθε κύτταρό του είναι η ιστορία μου, αυτό που ήμουν και έγινα σε αυτή τη ζωή.
Ξέρετε, το σώμα ήταν και είναι πάντα ένα «πρόβλημα».
Το σώμα μυρίζει, το σώμα σαπίζει, το σώμα μας θυμίζει ότι είμαστε θνητοί. Και η κουλτούρα μας μισεί αυτή την υπενθύμιση. Δεν αντέχει την φθαρτότητα μας.
Θέλει να εξαφανίσει το σώμα όχι απλώς να το θάψει. Να μη μείνει τίποτα. Σκόνη να γίνει.
Σαν να λέμε: δεν θέλω ούτε την ανάμνηση της υλικότητας.
Και εδώ εμφανίζεται κάτι που οι Ορθόδοξοι και γενικά ο Χριστιανισμός στην πιο ριζοσπαστική μορφή αναφέρει: η ύλη δεν είναι λάθος. Το σώμα δεν είναι κατώτερο της ψυχής.
Δεν έχουμε εδώ μια «πνευματικότητα» τύπου νεοπλατωνισμού, όπου το σώμα είναι φυλακή της ψυχής. Όχι. Το ακριβώς αντίθετο: η ύλη δοξάζεται. Η ύλη αγιάζεται. Η ύλη γίνεται τόπος του Θεού. Τόπος και χώρος της αγάπης.
Το σκάνδαλο είναι η Ενανθρώπηση. Ο Θεός μπαίνει μέσα στην ύλη.
Άρα η ύλη δεν είναι «εγκατάλειψη», είναι συνάντηση.
Και εδώ είναι το πραγματικό σκάνδαλο της Ορθόδοξης σκέψης και εμπειρίας:
Ο Χριστιανισμός δεν είναι μία ασώματη θρησκεία, ούτε μία φιλοσοφία που περιφρονεί την ύλη. Η Ορθόδοξη θεολογία δεν είναι Νεοπλατωνισμός.
Δεν λέει πως η ύλη είναι κακή και πρέπει να εξαφανιστεί.
Αντίθετα, η Ορθοδοξία είναι η δόξα της Ύλης, η Θέωση της Ύλης.
Γιατί ο ίδιος ο Θεός έγινε άνθρωπος: πήρε σώμα, πήρε αίμα, πήρε σάρκα.
Η ύλη στην Εκκλησία είναι ιερή: νερό, λάδι, ψωμί, κρασί όλα αγιάζονται, όλα γίνονται φορείς Χάριτος.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο βίαιη πτυχή της καύσης: δεν είναι απλώς διαχείριση ενός νεκρού σώματος. Είναι μια πράξη άρνησης, μια συμβολική δήλωση: δεν θέλω να υπάρξει τίποτα υλικό που να μου θυμίζει ότι ο άνθρωπος έχει αιώνια αξία.
Γι’ αυτό και τα λείψανα των Αγίων είναι τόσο ενοχλητικά για τη μοντέρνα συνείδηση.
Ένα λείψανο, ένα κόκκαλο, μια ύλη που μυροβλύζει, αυτό είναι το πιο παράλογο πράγμα για την «ορθολογική» νεωτερικότητα.
Και ακριβώς γι’ αυτό είναι τόσο ισχυρό: το λείψανο είναι το σημείο όπου η ύλη αρνείται να γίνει σκουπίδι.
Και εδώ ίσως πρέπει να πούμε το πιο απλό: ο άνθρωπος δεν είναι ψυχή που απλώς «φοράει» σώμα. Είναι ένα σώμα με ψυχή σε απόλυτη ισοτιμία και αξία.
Ο άνθρωπος χωρίς σώμα είναι φάντασμα, ο άνθρωπος χωρίς ψυχή είναι πτώμα. (π.Γ.Φ)
Οπότε, ναι: η καύση είναι η τελευταία, τελική ψευδαίσθηση του ψευδοπολιτισμού μας, ότι μπορεί να πετάξει την ύλη και να κρατήσει μόνο το «νόημα». Αλλά όταν πετάς την ύλη, στο τέλος πετάς και το νόημα μαζί».
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σε κατά τόπους Μητροπόλεις της Διασποράς, με διπλωματική ευκαμψία που το διακρίνει γενικά, χωρίς να έχει τολμήσει να λάβει θέση, έστω ανοχής έναντι της αποτέφρωσης των νεκρών, στα πλαίσια του σεβασμού της βούλησης του ανθρώπου, δεν αρνείται ούτε την κηδεία, ούτε τα μνημόσυνα για Ορθόδοξους, που οι ίδιοι ή οι οικείοι τους επέλεξαν την αποτέφρωση!
Συχνά, Μουσουλμάνοι, όταν γράφουν ένα κείμενο, που αφορά την πίστη τους, η κατακλείδα είναι η εξής: «Ο Αλλάχ γνωρίζει καλύτερα». Εγώ κλείνω το δικό μου κείμενο ως εξής: "η συνείδησή της καθεμιάς και του καθενός ας καθοδηγεί τις σκέψεις και τις απόψεις μας και όχι όσοι επιδιώκουν να μας ποδηγετούν βιάζοντας τις συνειδήσεις μας, με φόβους, που συνάπτονται με το άδηλο μέλλον μας στο επέκεινα"….
Βρίσκομαι όμως σε μεγάλο πειρασμό να προσθέσω την «τετραφάρμακο». Είναι το σύντομο κείμενο του Επικούρειου φιλοσόφου Φιλόδημου, που διασώθηκε στην βίλα των Παπύρων στο Ηράκλειο της Ιταλίας, σημερινό Ercolano: Ἄφοβον ὁ θεός, ἀνύποπτον ὁ θάνατος· καὶ τἀγαθὸν μὲν εὔκτητον, τὸ δὲ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον.
15/01/2026
ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΔΟΥΔΟΣ
Η φωτογραφία, που συνοδεύει τούτο το κείμενο είναι η ελιά στο Αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας.
